گفتوگو با منير چاووشينسب، نقاش
خود راه بگويدت که چون بايد رفت
فرانک آرتا
منیر (فاطمه) چاووشینسب سالهاست که نقاشی میکند .اما کمتر در رسانهها حضور داشته. به قول خودش کار در خلوت را بر هر چیز دیگری ترجیح میدهد. به مناسبت برگزاری نمایشگاه انفرادی و گروهی با او گفتوگو کردیم.
در دهه 60 نقاش فعالي بوديد. چرا سالهاست نمايشگاه نقاشي برپا نکردهايد، تا اینکه سال گذشته نمايشگاه انفرادی خود را در گالري «فرمانفرما» برپا کرديد. علت چیست ؟ اگر سالهاي تحصيل را در نظر نگيريم، از سال 1360 جدي و پيگيرانه مشغول نقاشي هستم و اولين نمايشگاه انفرادي خود را در سال 1381 در «گالري برگ» برگزار کردم که تجربه اين سالها يک جا جمع شده بود، بهطوريکه وقتي معلم ما استاد ابراهيم جعفري با تعجب پرسيدند اين کارها را کجا انجام دادي؟ خنديدم و گفتم: در آشپزخانه! گفتند بايد اين موضوع را براي دانشجوها تعريف کنم که از همين حالا آتليه ميخواهند!با توجه به اينکه در سال 1356 وارد دانشکده هنرهاي تزئيني شده بودم، بهطور معمول بايد در سال 1360 فارغالتحصيل ميشدم که بهواسطه تعطيلي دانشگاهها در زمان انقلاب فرهنگي اين اتفاق به سال 1356 موکول شد. با حاکمشدن شرايط جنگي، موضوع پاياننامهام درباره جنگ شيميايي در جزيره فاو بود. با راهنمايي استاد بهمن بروجني تابلويی با تکنيک رنگ و روغن روي بوم اجرا کردم. اين اثر هماکنون در گنجينه حوزه هنري است. حدود سال 1365 به مدت سه سال تدريس طراحي به خانمها در حوزه هنري بر عهدهام گذاشته شد و در حدود سال 1371 بهعنوان عضو براي همکاري به اين مرکز دعوت شدم. فعاليت فرهنگي و هنري حوزه هنري در آن سالها برايم تداعيکننده «ربع رشيدي» در دوره ايلخاني بود که خواجه رشيدالدين فضلالله همداني، وزير باتدبير غازانخان، آن را در تبريز بنا کرد. بههرحال با چنين خوشبينيای پذيرفتم. روش کار چنين بود که در برابر ارائه چهار تابلو در سال، ماهانه حقوقي دريافت ميکردم. بعدها متوجه شدم که حقوق آقايان با موقعيت تحصيلي همسان، دوبرابر خانمها بود! و اين برخورد سؤالي بزرگ در ذهنم ايجاد کرد! در مدتي که قرارداد داشتم، به تصميم خودم در منزل کارهايم را انجام ميدادم و به دلايلي مايل به حضور در آتليه حوزه نبودم. بههرحال اين همکاري بيش از سه سال طول نکشيد که حاصل آن حدود 13 تابلو بود که در گنجينه حوزه است و حدود سه تاي آن در کتابهاي «رؤياي فرشتگان» و فصلنامه «طاووس» و «خيال شرقي» به چاپ رسيد.البته اين مراکز از آثار هنرمندان عضو کتاب چاپ کرده است؛ ولي يک بار انتقاد خود را با مسئول واحد تجسمي وقت در ميان گذاشتم که ايشان هم از اشکالات فني که سر راه چاپ وجود دارد صحبت کردند که قانعم نکرد! در فاصله اين سالها در چهار دوسالانه دوم، سوم، چهارم و پنجم شرکت کردم که در کاتالوگها آثارم چاپ شده است. در دوسالانه پنجم به دبيري آقاي مهدي حسيني اثري با عنوان «نارنج» را شرکت دادم و به نمايش گذاشته شد و معمول بود که آثار پذيرفتهشده در کاتالوگ چاپ شود، متأسفانه اثر هشت نفر از خانمها از جمله من در کاتالوگ چاپ نشد! همينطور تاآنجاکه به ياد دارم در نمايشگاه «تجلي احساس» در فرهنگسراي نياوران شرکت کردم که در دوره دوم اثر پذيرفته شد؛ ولي باز همان قصه چاپنشدن رخ داد! در سال 1379 در نمايشگاهي با عنوان «بيان تمثيلي در نقاشي نوگراي ايران» که در محل موزه هنرهاي معاصر تهران و در سال 1384 در نمايشگاه «هنر معنوي» در محل فرهنگسراي نياوران آثارم را شرکت دادم. ملاحظه ميکنيد تا الان که با شما گفتوگو ميکنم حدود چهار نمايشگاه انفرادي در ايران و 35 نمايشگاه گروهي در ايران و خارج از ايران (تورنتو، ترکيه، بوسني و قزاقستان) شرکت کردهام و تا آنجا که خودم را شناختهام، ترجيح ميدهم در گوشه خلوت و آرام اتاق کارم مشغول توليد اثر باشم تا اين که انرژي خود را صرف تبليغ کنم.خدا را سپاس اين عطش کار هنوز وجود دارد و به محض اينکه به هدفي ميرسم، مثل برگزاري نمايشگاه، بلافاصله کار جدیدی طراحي میکنم تا از رخوت پيشگيري کنم. جالب است که تکنيکهاي مختلفي را تجربه کردهايد: از رنگ و روغن و آکريليک روي بوم تا کار روي پارچه و بهتازگی هم نقاشيهاي پشت شيشه. چرا؟ کنجکاوي، هنرمند را به تجربههاي مختلف وادار ميکند. البته متريال و مواد مورد استفاده يک نقاش قطعا با نوع بازنمايي اثر و خصوصيت ذاتي او حتما هماهنگ است؛ مثلا سالها با رنگ و روغن کار کردهام و هنوز هم همينگونه کار ميکنم. بوي رنگ و روغن برزَک حالم را خوش ميکند. هرروز صبح وارد اتاق کارم ميشوم. ابتدا سهپايه و ميز کارم را با خوشحالي از نظر ميگذرانم و يک نفس عميق ميکشم و انرژي ميگيرم. خيلي دوست دارم که در اينجا يادي کنم از معلم عزيزم خانم نوشيندخت نفيسي، درس تاريخ نقاشي ايراني را با ايشان در دوره ارشد در سال 1376 گذرانديم که از همان سال دوستي ما شروع شد و کلي از ايشان ياد ميگرفتم. در يکي از گفتوگوهایمان موضوع تحقيق درباره داستان «يوسف و زليخا» مطرح شد که از ايشان خواستم اين تحقيق را براي ايشان انجام دهم. مطالعه اين داستان در دو کتاب مقدس «قرآن» و «تورات» و کتاب «عبدالرحمن جامي» را توصيه کردند. ضمن پرداختن به داستان، تصاوير زيادي در ذهنم نقش ميبست که تصميم گرفتم يک مجموعه از اين منظومه را تصوير کنم. همانطورکه ادبيات، خط و نقاشي در آثار گذشته همواره به کمک هم و در کنار هم به ظهور رسيدهاند. موضوع انتخاب شد. فضايي را با رنگهاي روحي (شفاف) ميطلبيد مانند آبرنگ که بهتر ديدم از آکريليک استفاده کنم. تجربه جالبی بود، چون هم بافت متفاوتي از رنگ و روغن ارائه ميداد و هم زود خشک ميشد که ميتوانستم نتيجه کار را زودتر ببينم و در آخر مجموعه موفقي شد.همزمان با اين کارها مدتها بود که به کار با پارچه فکر ميکردم و جستهگريخته کارهايي با پارچه و دوخت براي دل خودم انجام داده بودم. نمايشگاهي با عنوان «پردهها» که يادآور پردههاي روي جالباسيهاي مادربزرگهايمان بود، در سال 1378 در گالري «هفت ثمر» برگزار کردم که تکنيک آن «کلاژ پارچه و دوخت با دست» بود. علاقهمندي به اين تکنيک بهانه برگزاري نمايشگاه انفرادي بعدي با عنوان «باغ ايراني» شد. در دوسالي که مشغول خلق کلاژهاي پارچه بودم، چندين بار به کاخ گلستان رفتم و گالري نقاشي آن را ديدم و بهواسطه علاقهام به هنر «دوره قاجار» مجذوب نقاشيهاي پشت شيشه شدم و به فکر تداوم و بازنگري اين تکنيک افتادم. يکي از دوستان خانوادگي ما که از نوجواني نقاشي پشت شيشه را از استادکاران قديمي آموزشديده بود، الفباي کار را برايم توضيح داد و بيوقفه شروع کردم. يکي از کارهايي که توجه من را جلب کرده، نقاشي پشت شيشههاي شما است که با بهرهگيري از هنر قاجار، نگاه امروزي خود را هم وارد آن کرديد. دليل این علاقهمندي چیست ؟ به دليل ويژگيهاي خاص اين هنر به آن علاقه دارم. با مطالعه عکسها و نقاشيهاي آن دوره و حتي با کپي از چند اثر نقاشي آن دوره اين علاقه تشديد شد. مخصوصا آثار «ميرزابابا» و «مهرعلي» که از نقاشان معروف آن دوره بودند، توجه من را به خود جلب کرد. در ميان کارهايي که کپي کردم، تصوير دو زن در دو تابلوي متفاوت بود که يکي «زني نشسته با بادبزن» و ديگري «زني ايستاده با سيب» و «زني با روبنده» منسوب به محمد. بهواسطه کپي از روي اين آثار که ميتوانست خودش کلاس درسي باشد، ناخودآگاه آثارم تحت تأثير آنها قرار گرفت که بيشترين تأثير را در مجموعه «يوسف و زليخا» ميبينم و شايد به مفهوم و احساس در مجموعه «جهيزيه ايراندخت» و حتي کارهاي «کلاژ پارچه». در نهايت به نظرم همه کارها يکي هستند. فقط نوع متريال باعث شده که از هم متفاوت ديده شوند. هر حسي که در کلاژ پارچه ديده ميشود، در کارهاي ديگر نيز مستتر است. در مراجعه چندباره به کاخ گلستان مسحور معماري، کاشيکاري، آينهکاري، گچکاري، نقاشيها و لباسها شدم. جالب است که در مواجهه با اين آثار گذشته را مرور کرده و به زمان حال وصل شدهام. همين ديدن و نزديکشدن به روح آثار، ايدههاي جديدي را در من شعلهور کرد. البته بستگي دارد که با چه حال و چه پيشينهاي به تماشا بنشيني و در آخر ديدار با انرژي زيادي که دريافت کردم، به سراغ خط، سطح و رنگ ميروم و آنقدر با آنها بازي ميکنم تا آنچه خلق ميشود، من را و تو را به خودمان، به ريشهمان پيوند بزند به زبان امروز. در مجموعه کارهاي شما، بهویژه در مجموعه «يوسف و زليخا» و همينطور «جهيزيه»، نگرش خاصي به زنان در طول تاريخ داريد: زنان سازبهدست با صورتهاي محو، المانهاي زنانگي با حجبوحيا، زنان و پرندگان، کاسه لبپر شده، آبپاش مسي قُر شده... جالب است در ترسيم رنجهاي زنان، ويژگيهايشان را نيز به تصوير کشيدهايد. چرا؟ ازآنجاییکه هنرمند حساس است و به مسائل و اتفاقات دوروبر خود و زندگي با نگاهي دقيقتر و عميقتر مينگرد، روبهرو شدن با هر موضوعي در زندگياش ميتواند بهگونهاي در اثر او نمود پيدا کند. براي نمونه سالهاي آخر دبیرستان بود که رمان «علی شادکامان دره قرهسو»، نوشته عليمحمد افغاني را دبير ادبياتم معرفي کردند که بخوانيم. در همان تابستان آن را خواندم و تا هفتهها روزوشب به وقايع و فضاي داستان فکر ميکردم. همه تصاوير در ذهنم مجسم ميشد. دوباره آن رمان را در 40سالگي خواندم؛ منتها اينبار همسر بودم و مادر دو فرزند. اينبار خستگي و سختيهايي که شخصيت زن داستان به دوش کشيده بود، برايم پررنگتر شد. حالا ببينيد آثاري که آفريده شده، ميتواند حاصل خواندن سرنوشت هنرمنداني مانند خانم قمر باشد و دهها نفر نظير ايشان، ميتواند زندگي مادربزرگ من و شما باشد يا... موضوع نقاشي بهانه است که تو حرف دلت را بزني تا يادآوري کني آنچه از ياد رفته را... وقتي مجموعه «جهيزيه ايراندخت» را شروع کردم. در کل دو سالي که تکتک ظرفها را جلوي چشمهايم ميگذاشتم، مدتها نگاهشان ميکردم. آنها برايم ديگر کاسه و گلابپاش و... نبودند که روزگار آنها را زخمي کرده بود. آنها انسان بودند! هرچه پيش رفتم، ديگر فقط انسان هم نبودند بلکه بينش و فرهنگي بودند که زخم خورده بودند و صدمه ديده بودند. آنها فقط متعلق به يک دوران خاص نبودند؛ شايد به تمام دورهها تعلق داشتند که نميدانستند کجاي اين دنيا هستند، معلق ميان زمين و آسمان. آيا من هم صدمه ديده بودم؟ يا... بهتر بگويم، وقتي اثري خلق ميشود، در واقع پرتره خود هنرمند است که آفريده شده است؛ خواه گلدان خواه فيگور يک انسان... چه برنامهاي براي برگزاري نمايشگاه داريد؟ دوست دارم ياد استاد محمدابراهيم جعفري را زنده کنم. سال اول دانشکده بودم. ايشان جملهای گفتند که همچنان آويزه گوشم است: «هنرمند بايد هنرمندانه زندگي کند». در آن زمان که تازه وارد حوزه هنري شده بودم، نفهميدم چطور بايد هنرمندانه زندگي کنم. سالها بعد در جريان پيوستگي کار و زندگي روزمره متوجه شدم که فقط از دل کار مداوم است که خلاقيت به دست ميآيد. باید در خواب و بيداري دغدغهات خلق اثر باشد و حتي وقتي آشپزي ميکني و به رتقوفتق امور روزانه ميپردازي، از هدف اصليات جدا نشوي. اين پيوستگي خودش تو را ميبرد به آنجا که بايد. به قول عطار: «تو پاي به راه در نه و هيچ مپرس / خود راه بگويدت که چون بايد رفت». بنابراين هنوز کار ميکنم و خودم را هنوز دانشجو ميبينم تا به نتايج جديدي برسم و در آن موقع تصميم به نمايشدادن ميگيرم، زمانش را نمیدانم، شايد دو سال ديگر. چرا در آثارتان به زنان توجه ويژهاي داريد؟ اتفاقا روزي يکی از دوستان جوانم همين سؤال را از من پرسيد. گفتم وقتي صفحه روزنامه را باز ميکني و ميبينی نوشته در بهبهان از مردي پرسيدند چند فرزند داري، در پاسخ فقط به پنج پسرش اشاره کرد و نام چهار دخترش را نياورد، دلت ميگيرد که آنها را اصلا نميبيند، شايد ناخودآگاه نقش اصلي در آثارم را زنان بازي ميکنند. هنوز در جامعه ما بايد با اطرافيانت به دليل اين موضع که تفکيک جنسيتي قائل نشوند، بجنگي و اين اصلا کار سادهاي نيست! درست است که زن مظهر مهر، فداکاري، لطافت و زيبايي است. اما او ميتواند تصميم بگيرد، تأثيرگذار باشد، تربيت کند، کانون خانواده را رهبري کند و در نهايت زن فرهنگ يک خانواده را بنا ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.