زماني كه زنان جزء «مردم» شدند
مشروطه مهمترين خيزش سياسي- اجتماعي در جامعه ايران بود كه علاوه بر ايران در افغانستان، هند، تركيه، چين و مصر نيز در حد فاصل سالهاي 1906 تا 1923 رخ داد. به دلیل وجود ساختارهای سنتی و مردسالارانه ديرينه در جامعه ایران، توجه به مطالبات زنان در زمان مشروطه یکی از خواستههاي مهم بود. موضوع کتاب «مشروطه، زنان و تغییرات اجتماعی» شرح آغاز مبارزات زنان برای تحقق حقوق اجتماعی در دوره قاجار و اوجگرفتن آن در زمان انقلاب مشروطه است. در انقلاب مشروطه گرايشها و جناحهاي مختلف حضور داشتند. از نظر نويسنده كتاب، در مشروطه ايراني، «سنت و تجدد از يك سو در تقابل با يكديگرند و از ديگر سو مكمل هم». اين كتاب نتيجه پژوهشي است كه به بررسی تأثیر انقلاب مشروطه بر شئون مختلف جایگاه اجتماعی زنان ميپردازد: از حضور آنها در جامعه و ایفای نقشهای اجتماعی گرفته تا تأثیراتی که مشروطه بر ادبیات مربوط به زنان بر جاي گذاشت. با وقوع انقلاب مشروطه زنان حق تحصیل و تأسیس مدارس دخترانه پیدا کردند و بعد از 1289 شمسی با انتشار مطبوعات به طرح گسترده مطالبات حقوقی خود پرداختند، مطالباتی که برخی از آنها به نتیجه رسید و برخی دیگر همچنان در جدال سنت و تجدد بیپاسخ مانده است. بيش از یکصدوده سال قبل، براي نخستينبار زناني همچون طايره و بيبيخانم با نگارش مقالاتي چون «مكتوب خانم دانشمند» و «مكتوب يكي از نسوان» از مسئله حقوق اجتماعي «جنس زن» سخن گفته و از مسائلي چون حق تحصيل براي زنان و غیره سخن به ميان آوردهاند. در مكتوباتي كه موضوع اصلي آنها جنسيت است، روابط جنسيتي بهعنوان يك مسئله اجتماعي مدنظر قرار گرفته و مهمتر آنكه اين روابط جنسيتي كه مبتني بر نقشهاي ترسيمي نظام مردسالار براي زنان دوره قاجار بودهاند قابل تغيير و حذف تلقي شدهاند. نتیجه ابتدایی تغییرات اجتماعی مشروطه برای زنان آن بود که بهعنوان نیمه دیگر جامعه به رسميت شناخته شدند و در تغییرات زبانی، به جای الفاظی چون «ضعیفه» و «مخدرات» از واژگانی چون «زنان» و «بانوان» برای معرفی آنان استفاده شد. انقلاب مشروطه از نظر زباني، جنسيتي و تغييرات اجتماعي تحولاتی مهم در بافت فكري جامعه ايران پديد آورد. از نظر جامعهشناسي تا پيش از برقراري مشروطه در 1285 شمسي، مردم (در زبان زمانه مشروطه منظور مردان است) رعيت به حساب ميآمدند و صاحبان قدرت نگهداران و نگهبانان «رعاياي ايران». همزمان با آغاز خيزش مشروطهخواهي هرچه به اواخر دوره قاجار نزديك ميشويم ظهور و حضور مردم، در قالب مرد و زن و سير صعودي شهروندشدن «رعاياي ايراني» در عرصه سياسي و اجتماعي را بيشتر ميتوان مشاهده كرد. از آن پس به دنبال تغيير ساختار زباني، واژه مردم براي هر دو جنس مرد و زن ايراني استفاده شد. براي نمونه در اين دوره اصطلاح «مردم» در قالب نوين آن مبني بر شهروندان جامعه مدنظر قرار گرفته و زنان بهعنوان فراموششدگان تاريخ به تدريج وارد ساخت زباني «شهروند» شدهاند. اين كتاب به دو بخش تقسيم میشود. در بخش اول مسائل، مطالبات و اقدامات زنان ايراني تحليل و به هفت محور پرداخته میشود: مسئله نابرابري اجتماعي در زبان عصر مشروطه، زنان و مسئله حقوق شهروندي در دوره مشروطه، سير شكلگيري مدارس زنان، مسئله «حفظالصحه زنان» (سلامت زنان)، روزنامهنگاري زنان در عصر مشروطه، مطالبات اجتماعي زنان و استفاده از منابع ديني و بالاخره مقايسه مطالبات اجتماعي زنان ايراني با زنان سایر كشورها. در بخش دوم كتاب نيز تعدادي از نامههاي انتقادي زنان عليه نابرابريهاي اجتماعي در دوره مشروطه درج شده كه ارزش سندي دارند. وجه مشترك تمام اين نامهها عبارتند از: نقد الگوهاي جنسيتي جامعه ايران در دوره قاجار، نقد نابرابريهاي اجتماعي، استفاده از الگوهاي ديني و اسلامي براي مشروعيتبخشی به نوع مطالبات و نقد ساختار مردسالارانه قوانين رسمي و هنجارهاي اجتماعي كه با رويكردي مردانه زمينههاي محدوديت اجتماعي را براي زنان به بار آوردهاند. نويسنده نشان ميدهد هرچند از نظر زماني خيزش اجتماعي زنان در عصر مشروطه همزمان با حركتهاي فمينيستي زنان در آمريكا، مصر و ژاپن است اما به جز مواردي معدود، شاهدي بر ارتباط زنان ايراني با زنان كشورهاي ديگر وجود ندارد. با وجود اين ميتوان ادعا كرد نوع مطالبات اجتماعي مطرحشده از سوی زنان ايراني همخواني زيادي با نوع مطالبات اجتماعي زنان در خيزشهاي اجتماعي در سایر كشورها دارد. تلاش براي ايجاد مدارس دخترانه و حق تحصيل براي زنان، تلاش براي اشتغال زنان، تلاش براي انتشار روزنامه، تلاش براي حذف آداب اجتماعي غلط و تلاش براي ايجاد تغييرات اجتماعي در قالب تبديل نابرابريهاي اجتماعي به برابريهاي اجتماعي نشان از تناسب ميان نوع مطالبات اجتماعي زنان ايراني با مطالبات اجتماعي زنان كشورهاي ديگر دارد، مواردي كه نشان ميدهد مشروطه علاوه بر ايجاد تغييرات نسبي در گفتمان سياسي جامعه ايران تغييرات اجتماعي مهمی بهویژه درباره مسائل زنان پديد آورده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.