|

سازمان نظامي مشروطه

«مجاهد» نامی بود که در دوره مجلس اول بر داوطلبان نظامی مشروطه‌خواه گذاشته شد. این نیرو بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور اثری دیرپا گذاشت. مجاهدان تبریز، در روزهای استبداد صغیر، پرچم مشروطه‌خواهی را بالا بردند و شهر خود را در برابر تهاجم نیروهای دولتی حفظ کردند. در مدت یازده ماه مردم تبریز به سرکردگی ستارخان در مقابل بیش از سی هزار نیروی مهاجم به فرماندهی عین‌الدوله مقاومت کردند. گروهی از ایرانیان قفقاز نیز به مردم تبریز پیوستند و به مجاهدان قفقاز معروف شدند. علی مسیو از یاران حیدرخان عمواوغلی و یارانش نيز دسته مجاهدان تبریز را تشکیل دادند. مجاهدان اردوی شمال نيز هم‌پای بختیاری‌ها بر پایتخت دست یافتند. اما پس از بازگشت نظام مشروطه مجاهدان چندپاره شدند. آنها به جناح‌های مختلف گرویدند و به عرصه مبارزه سیاسی پا نهادند. سرانجام با انحلال مجلس دوم نیروی مجاهد از میدان سیاست کنار رفت. کتاب «مجاهدان مشروطه» اين پدیده را بررسی می‌کند، به مطالعه خاستگاه اجتماعی آنها می‌پردازد، تأثیر آنان را بر رویدادهای کشور می‌سنجد، و از زمینه‌های ضعف و نابودی آن نیرو سخن می‌گوید. كتاب مشتمل بر ده فصل است. در ابتداي كتاب نویسنده، سهراب يزداني، در پیش‌گفتاری كوتاه به چگونگی روش تحقيق خود درباره این پدیده پرداخته است. کتاب «پژوهشی تاریخی» است که با محورقراردادن مجاهدان و نقش کلیدی آنان در انقلاب مشروطه به روند تشکل مجاهدان و یکی از کانون‌های اصلی آنان یعنی شهر تبریز که از نظر نویسنده «کامل‌ترین صحنه اجتماعی برای بررسی پدیده مجاهدان مشروطه» است می‌پردازد. در کنار آن پدیده لوطیان در تبریز نیز بررسی شده که به عنوان ستون فقرات مجاهدان تبریز شناخته مي‌شوند و همچنين نقش دیگر سازمان‌ها، مانند «فرقه اجتماعیون عامیون» و بختیاری‌ها که آنان نیز سهم بسزایی در انقلاب مشروطه داشته‌اند. در نخستین فصل کتاب، نویسنده به جایگاه شهر تبریز و اهمیت آن به عنوان مهم‌ترين ايالت ايران در دوران قاجاریه و به پدیده‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این شهر پرداخته است. در فصل دوم، موضوع مهاجرت ایرانیان به خارج از ایران و به ویژه مهاجرت آذربایجانی‌ها به روسیه بررسي مي‌شود. نويسنده توضيح مي‌دهد كه کار در کارگاه‌های باکو و صنایع نفتی آنجا، زمینه‌های رشد و آگاهی سیاسی کارگران ایرانی را که برای کار به آنجا رفته بودند و تا پیش از آن هیچ آگاهی طبقاتی نداشتند فراهم آورد. تماس با سازمان‌های سیاسی مانند «فرقه عدالت»، سازمان «همت» و «اجتماعیون عامیون» و چگونگی ارتباط این سازمان‌ها با حزب سوسیال‌دموکرات روسیه از دیگر مباحث این فصل است. فصل سوم کتاب به ريشه‌ها و چگونگي پیدایش مجاهدان می‌پردازد. نویسنده با بررسی پیشینه جنبش قانون‌خواهی در تهران به پیوستن تبریزی‌ها به جنبش مشروطه‌خواهی و به‌وجودآمدن سازمان‌ها، انجمن‌ها و تشکل‌هایی چون «مرکز غیبی» و «انجمن ایالتی آذربایجان» پرداخته است. در فصل چهارم نویسنده «سازمان نظامی مقاومت در تبریز» را در زمان یازده‌ماهه مقاومت تبریزی‌ها در برابر تهاجم نیروهای دولتی و سپس ورود سپاهیان روس به این شهر بررسی كرده است. فصل پنجم به بررسی «بازتاب‌های اجتماعی جنگ» و رفتارهای گاه ناشايست مجاهدان مانند خلاف‌کاری عده‌ای از آنها در دوران صلح و خشونت و ارعاب و زیاده‌روی در برخورد با مقصران پرداخته است. بختیاری‌ها و اردوی آنان از نکاتی است که نویسنده با توجه به نقش آنها در نبردهای مشروطه‌طلبی در فصل ششم به آن مي‌پردازد. فصل هفتم کتاب با عنوان «سیاست‌بازان و مجاهدان» به دوره پس از فتح تهران و خروج سردار و سالار ملي از تبريز اشاره دارد. تبريز از زماني كه به تصرف نظامي روس‌ها در آمده بود، وزن دوره مقاومت را از دست داده بود. در عوض تهران به مركز سياسي كشور تبديل شده بود. شکاف در صفوف مجاهدان و چنددسته‌شدن آنها در این دوره و گرفتاری آنان در دام سیاست‌بازان جدید، حکومتگران قدیم و سیاست دو دولت روس و انگلیس، نداشتن درک و تصویر روشنی از مفهوم مشروطه، نبود سواد و آگاهی در میان مجاهدان بختیاری، عدم توانایی سران بختیاری در برقراری نظم و کشیده‌شدن پاره‌ای از افراد آنان به چپاول و غارت در تهران از نکاتی است که به آنها اشاره شده است. واقعه پارک اتابک که یکی از رویدادهای ناخوشایند پس از فتح تهران است در فصل هشتم کتاب بررسي مي‌شود. «رویارویی با ضد‌انقلاب» عنوان فصل نهم کتاب است. این فصل به دگرگونی‌های پس از درگذشت عضدالملک در مهر 1289 و رقابت بر سر جانشینی او میان اعتدالیون و دموکرات‌ها می‌پردازد. فصل پایانی کتاب با عنوان «مجاهدان شورشی» به رویدادهای شهر تبریز پس از اردیبهشت 1288 و تصرف نظامی این شهر توسط روس‌ها، مقاومت جانانه مجاهدان و نهايتا آغاز «حكومت هراس» در تبريز مي‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.