سیاهی ژرف در «تاریکخانه تاریخ»
داریوش احمدی
«تاریکخانه تاریخ» کتابی است که در دو جلد تألیف شده است. عنوان جلد نخست «تعاریف، رویکردها و آسیبهای تاریخپژوهی» است و عنوان جلد دوم «تناقضات و ابهامات متون تاریخی از طاهریان تا سلجوقیان». جلد نخست شامل دو فصل است: «کلیات» و «مفهوم تاریخ و رویکردهای تاریخنگاری». مؤلف در فصل اول که صد صفحه نخست کتاب را دربرمیگیرد، دیدگاههای نویسندگان گوناگون را درباره مفهوم تاریخ نقل کرده و سپس در فصل بعدی به بیان نظریات خود درباره آنچه تناقضات موجود در متون تاریخی میخواند پرداخته است. رویکرد مؤلف در این بخش روشمند نیست و گاهی رنگورویی رمانتیک دارد؛ برای نمونه، مؤلف بیهیچ استدلال و استنادی مدعی است که فردوسی و موبدان یاورش مخالف اسلام بودند و برای همین مورد اعتراض محمود غزنوی قرار گرفتند و اینکه هدف از پردازش شاهنامه مقابله با اعراب و اسلام بوده است (صص 115-116) و فردوسی میخواسته از این طریق انقلاب یا قیامی را علیه اعراب مسلمان برپا کند (ص 184). مؤلف مینویسد که با ورود اسلام و فروپاشی ساسانیان تفکر ایرانشهری ابتر و ناقص میشود و نام ایران در دارالاسلام محو میگردد و ایران در مفهوم تاریخی به سرزمین امروزین اطلاق نمیشده است (ص 117)؛ اما واقعیت آن است که کاربرد و یادکرد نام و مفهوم ایرانشهر بهگواهی منابع تاریخی (مانند التنبیه و الاشراف مسعودی و البدء و التاریخ مقدسی)، جغرافیایی (مانند الاعلاق النفیسه ابنرسته و مسالک الابصار عُمَری) و ادبی (مانند شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی) پس از اسلام هرگز فراموش و منقطع و متوقف نشد. مؤلف کتاب درحالیکه تاریخپژوهان ایرانی را به پذیرش دربست و نقادینشده روایتهای تاریخی متهم و سرزنش میکند (ص 131)، در همین کتاب روایتهای مربوط به کشتارها و شکنجهها را عینا از منابع تاریخی نقل میکند و بهطورکامل میپذیرد و مینویسد: «این ددمنشی و رفتارهای وحشیانه و کینهجویانه متأسفانه در میان ایرانیان رواج دارد و اینجاست که سؤالی بزرگ در ذهن انسان پدید میآید که آیا ما بهراستی از تمدن و پیشینه فرهنگی غنی و قوی برخوردار بودهایم؟» (ص 172). مؤلف در همانجا مورخان ایرانی را متهم میکند که نوشتههایشان «پر از تعابیر و الفاظ رکیک و نادرست غیرعلمی علیه اعراب است». آیا اعراب نیز بدین حد و شکل، نگران تعابیر و الفاظ رکیکشان در حق ایرانیاناند؟ مؤلف در جایی دیگر منابعی تاریخی همچون آثار طبری و ابناثیر و بیهقی را بهدلیل مبتنیبودن به روایات شفاهی، زیادهگویی و ملاکنداشتن، تقبیح میکند (صص 129-133)؛ اما مگر در آن روزگار روش دیگری نیز برای تاریخنگاری وجود داشته است که این منابع در قیاس با آنها سست و مغلوط و نادرست انگاشته شدهاند؟ مؤلف برای نمونه بیهقی را متهم به جانبداری از غزنویان میکند و ازاینرو درخور سرزنش و نکوهش میداند؛ اما آیا از بیهقی بهعنوان کارگزار دولت غزنوی موضعی جز این را میتوان چشم داشت؟ داوری هر عملی زمانی ممکن و معنادار است که آن عمل آزادانه و مختارانه انجام شده باشد و بر این مبنا هرگز نمیتوان تاریخنگاران رسمی را بهدلیل جانبداری آشکار یا پنهان از ولینعمتانشان تقبیح و سرزنش کرد. آشکار است که این نوع ارزیابیهای اخلاقمدارانه با ماهیت و وظیفه دانش تاریخ سازگار و همخوان نیست. در جلد نخست مطالبی مشاهده میشود که ضرورت و لزوم درج آنها دانسته نیست؛ چنان که دو صفحه از این کتاب بیهیچ ضرورتی فقط به نقل فهرست مطالب کتاب «مجمل التواریخ» اختصاص یافته (صص 126-127) یا در چهار صفحه (صص 145-148) فهرست کامل خلفای عباسی درج شده است تا نتیجهگیری شود که دیدگاه لاپیدوس درباره شمار خلفا با نظر ابنعبری «تناقض» دارد (ص 144) جلد دوم کتاب دو بخش دارد: «کلیات بحث» و «تبیین تناقضات تاریخی». مؤلف در این جلد از کتاب با نقل و بررسی برخی روایتهای تاریخی درباره حاکمان دودمانهای طاهری تا سلجوقی، کوشیده است نشان دهد که مورخان قدیم و جدید ایرانی (ازجمله شادروانان نفیسی، صفا و زرینکوب) کشتارها، ستمگریها و ثروتاندوزیهای این حاکمان را لاپوشانی و پنهانکاری کرده و هرکدام بهدلیلی تلاش کردهاند سیمایی مثبت و پسندیده از این حاکمان و سلاطین به قول او ستمپیشه و بیکفایت نشان دهند؛ بااینحال مؤلف درباره سلجوقیان نگاهی همدلانه دارد و معتقد است سلاطین این دودمان «دارای خوی و منش مدیریتی» بودهاند (ص 204)، «مدیریتی بهتر از دیگران داشتهاند» (ص 225) و در این دوره «به سبب توانایی و اقتدار بسیاری که این امیران یافتند، حکومتی متمرکز با ساختار اداری بسیار محکم و مهمی ایجاد شد» (ص 259). مؤلف بر این باور است که اگر سلاطین سلجوقی رویهها و عملکردهای نادرستی داشتهاند، عامل و مقصر آن خواجه نظامالملک و همرتبههای او بودهاند (صص 226، 259). این نگاه و رویکرد مثبت و ستایشآمیز مؤلف به این دودمان در حالی است که تیره سلجوقیان (اُغوزها) در طول تاریخ بیش از هر گروه مهاجم دیگری ایرانیان را کشتار کرده و ویرانی به بار آوردهاند و چنان که معروف است، روند پیشرفت علوم عقلی نیز در دوران آنان متوقف و موقوف شد. یکی دیگر از نظریات ویژه مؤلف آن است که چون مرکز فرمانروایی غزنویان (غزنه) اکنون در افغانستان واقع است، بایست در ایرانیشمردن این دودمان و درج سرگذشت آنان در ذیل تاریخ ایران تجدیدنظر کرد (ص 160) مؤلف در پایان کتاب نتیجه میگیرد که تاریخ ایران چیزی نیست جز تاریخ جنگ و قتال و نبردهای خانمانسوز و قدرتطلبی (صص 265، 268) و اینکه تلاش همه مورخان ایرانی آن بوده است که «ایرانیان را مردمی متمدن و بافرهنگ قلمداد نمایند و ازاینرو از بیان رفتارهای شنیع ایرانیان با یکدیگر و با ملل دیگر خودداری کردهاند» (ص270). این انگاره بنیادین مؤلف نمونهای است از صدور احکام کلی غیرعلمی و زمانپریشانه درباره تاریخ ایران و فارغ از این واقعیت که تاریخنگاری رسمی در هر دورهای (بهویژه در گذشته) و در هر نقطهای از دنیا (و نه فقط در ایران) ابزاری بوده است برای توجیه و تحکیم گفتمان سیاسی قدرتهای مستقر. این کتاب خالی از غلطهای تحریری نیست. یکی از نمونههای آشکار آن عنوان جلد دوم کتاب است که بر روی جلد و در صفحات نخستین آن آمده: «از ظاهریان تا ساجوقیان» (از طاهریان تا سلجوقیان)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.