زبان مادری یا فرصت طلایی
قطبالدین صادقی
یکی از مهمترین چالشهای فرهنگی و هویتی ایران، کثیرالقوم بودن و در نتیجه مشکل چندزبانهبودن آن است زیرا با وجود اهمیت و جایگاه رسمی زبان فارسی و نقش کلیدی آن در همه مقاطع آموزشی از دبستان تا دانشگاه، میلیونها کودک و نوجوان غیرفارسیزبان مانند کرد، ترک، بلوچ، عرب و... از همان بدو ورود به مدرسه مجبور به آموختن زبان و تعلیمدیدن به زبانی دیگر و رسمی میشوند که از پایه و اساس با زبان مادری آنها «متفاوت» است و آنها را از «آموزش فراگیر» به آموزشی، «مدرسهمحور» پرتاب میکند. به گونهای که او ناچار است همه ظرفیتهای فکری، عاطفی و نمادین این «زبان مادری» که آن را به صورت طبیعی مدام و ناخودآگاه یاد گرفته، با قواعد نحوی، آوایی و ساختاری زبانی دیگر، تطبیق و ادامه دهد که با آن کمترین آشنایی ندارد. بدبختانه به دلیل این شکاف آشکار، دشواریهای متعدد و اخلالی که این ناهماهنگی به وجود خواهد آورد، رشد اجتماعی و عاطفی کودک از همان آغاز آسیبهایی جدی و جبرانناپذیر میبیند که کمترین آنها درکنکردن بهتر مطالب، عدم پیشرفت شناخت و عدم جذب راحت او در اجتماع است. کم نیستند پژوهشگرانی که حتی معتقدند این روش یعنی آموزش یک اقلیت به وسیله زبانی غالب، با فراموشی بهعمد یک زبان و تقلیل نقش آن به برآوردن نیازهای روزمره، محاورهای و خانوادگی، در عمل منجر شود - ما همه دانشهای علمی، جغرافیایی، نگرشهای تاریخی، یافتههای فرهنگی، ابداعات هنری و حافظه اسطورهای ملتی را که در درازنای تاریخ ساخته و پرداختهاند، کمفروغ، ناتوان و انکار کردهایم.
گفتن ندارند کمترین نتیجه این روش، ایجاد گسست عاطفی، کمارزشی فرد در اجتماع، خلأ در خلاقیت و از همه مهمتر نادیدهگرفتن هویت است. این عمل، یعنی آموزش اجباری از بدو دبستان به زبانی دیگر و ندیدهگرفتن همه ارزشها و پایهریزی قوی زبان مادری، به «نارسایی در امر آموزش» و «بیکیفیتی» در امر تعلیم منجر میشود و به نحوی پیوسته و روزمره کودک را تحت فشار میگذارد و او را وامیدارد تا بهجای صرف نیروی خود برای ارتباط و درک و احساس «و تداوم یادگاریهای پیش از دبستان» همه قوای خود را صرف بازآفرینی کل مفهومهایی کند که از زندگی پیش از ورود به مدرسه، به شکلی آزاد و مشارکتی و تجربی آموخته است و این یعنی گرفتن حق فرصتهای برابر، حق رشد و پرورش مساوی و حق آموزش یکسان در همه سطوح نظام آموزشی کشور. بدبختانه کمترین نتیجه روانی این رویکرد ازبینبردن اعتماد به نفس و باور به خویشتن در نزد این کودکان است؛ چندانکه تواناییهای بالقوهشان نادیده گرفته میشود و هیجان و شادیشان چنان آسیب میبیند که شهامت حضور اجتماعی، عرض اندام فردی و بیانکردن پردلانه مکنونات فکری و احساسات خویش را بهآسانی از یاد میبرند. بیجهت نیست که یادگیری آنها با تأخیر و دشواری، فراریبودن از مدرسه و ترس از آموزگاران توأم است. در حالی که اگر کودک از همان آغاز بیاموزد به تفاوت فرهنگی او حرمت گذاشتهاند و متفاوتبودن زبان او را بهراحتی پذیرفتهاند، او نیز احترام به تفاوتهای فرهنگی، عدالت اجتماعی و برابری انسانها را بهسهولت میپذیرد. بنابراین آموختن «زبان مادری» و از آن مهمتر آموختن «به زبان مادری»، میتواند نه به عنوان یک تهدید، بلکه فرصتی طلایی برای کاهش تبعیض اجتماعی، ارتباط متوازن زبانها و یکپارچهشدن فرهنگهای یک دوران تلقی شود و این امکان را به وجود آورد تا «زبان مادری» که بخش بزرگی از دانش و شناخت و عواطف را به شکل بیواسطه به کودک میآموزد، نه در تعارض با ارزشهای «زبانی اکثریت»، بلکه در تکمیل آن، نقشی اساسی در فعالکردن شخصیت اجتماعی، قوه ذهنی و شناخت کودک ایفا کند. بدین ترتیب این احساس تلخ و کهنه را که مدرسه مکانی پر از دلشوره و ترس و رنج و عذاب است، تبدیل میکند به جایگاهی ارزنده برای دانش، اندیشه، عدالت، دوستی و آزادی. گفتن ندارد این روش و سیاست فرهنگی زمانی کارسازتر خواهد بود که آموزش زبان مادری نه تنها در حد یک واحد آموزشی و درسی بلکه محملی باشد اساسی برای آموختن همه علوم و فنون تا قادر به ساختن مفاهیم، اندیشه و هویتی ریشهدار شود که ضامن ماندگاری همه ماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.