سندرم کیارستمی را جدی بگیریم
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
هنگام بیماری و مدتی پس از مرگ کیارستمی در چند سال گذشته کمتر شاهد نفی و انکار ارزش کارهای هنری او بودیم که قبل از آن بیشتر متداول بود. حتی مخالفان و آنهایی که تماموکمال نتوانسته بودند آثارش را تحمل کنند یا حتی وقت و حوصله آن را نداشتند که چنین کنند، از او به احترام یاد میکردند و اغلب تکیه به اعتبار بینالمللی او و سخنان هنرشناسان و منتقدان خارجی، او را بزرگ میشمردند. البته هنوز اغلب از مرگ پرسروصدا و داستان معالجهاش، بیشتر از جزئیات کارهای هنریاش میدانند. بعد از سه سال از مرگ او گویا مجددا برنامه سینمایی هفت تلویزیون شبکه ۳ پروندهای جدید برای تخطئه سینمای کیارستمی میگشاید. منتقدان این برنامه کیارستمی را آدم باهوش و ذکاوت بسیار میشناسند که از مدیوم سینما برای شهرت بینالمللی سینمایی استفاده کرده، بدون اینکه به نظر آنها سینما را بهخوبی شناخته و به کار گرفته باشد. شکی نیست که کیارستمی سینما را به نحوی متفاوت از منتقدان محترم صدا و سیمای برنامه هفت میشناخت و آن را بهعنوان ابزاری برای القای باورهای همگنساز بهکارنمیبرد. بلکه او به نوعی سینمای نوع دومی علاقهمند بود و جزء منتقدان سینمای نوع اول، یعنی سینمای هالیوودی بود که اغلب هیجانات و احساسات مخاطب را به گروگان میگیرد. سینما برای کیارستمی وسیلهای برای طرح سؤالات هستیشناختی فلسفی طبیعتگرایانهاش بود. او میخواست با سینما و ابزارهای دیگر هنر تجسمی، از لایههای فریب ظاهر بگذرد تا شاید بتواند از پس فریبها به حقیقت طبیعت انسان نزدیک شود. برای او سینما التیامی برای دردها و اضطرابات اساسی حیات و آگاهی از مرگ بود. او کنجکاو و شیدای تجربههای نو، طرح سؤالهای نو و فشارآوردن به مرزهای سینما برای یافتن پاسخهایی هرچند ناکامل و ناموفق برای سؤالات فلسفی طبیعتگرای خود بود. او در سینما پرسشگر بود و ذهن مخاطب را به پرسش وامیداشت و گوناگونی قدرت خیال در مغز مخاطب را پاس میداشت. یکی از مثالهای گفتهشده در برنامه هفت تلویزیونی برای تحقیر کارهای او، حمل کاسه توالت در بازنمایی اوضاع پس از زلزله رودبار در فیلم زندگی و دیگر هیچ بود. یک سال بعد از مرگ کیارستمی در یادداشت «سندرم کیارستمی» (روزنامه شرق ۱۴ تیر ۹۶ صفحه ۱۰) نوشتم: «به سکانس درخشان فیلم زندگی و دیگر هیچ توجه کنید! کیارستمی پیرمرد فیلم «خانه دوست کجاست» را که در آن نقش یک در و پنجرهساز هنرمند را بازی میکند و امید دارد تا کاسه توالتی را به باربند سقف اتومبیل ببندد و از کورهراههای صعبالعبور پیچدرپیچ به منزل جدیدش در فیلم برساند و در وسط راه هم دائم از مزایای این وسیله مهم زندگی بگوید. کاربرد استعاری کاسه توالت در این فیلم از نظر مفهومی حتی از نمایش کاسه توالت از سوی مارسل دوشامپ [دوشان] مهمتر است که غوغایی در عالم هنر بر پا کرد». واقعیت این است که برای من مخاطب اهمیت این سکانس از نظر تکثر نهفته در استعاره مفهومی و ابهام هنری آن، پس از بیماری رودهای منجر به مرگ کیارستمی، نه کمتر و بلکه بیشتر شده است. به شهادت همه فیلمهای کیارستمی، گذر از جادههای پرپیچوخم، استعاره مفهومی کلیدی است که به مفهوم کلی زندگی در تقابل با مرگ اشارت دارد. بنابراین آیا عبور کاسه توالت در بالاترین موقعیت مکانی نسبت به انسان در جادههای پرپیچوخم پس از زلزله کوکر که زندگی را زیر رو کرده، نمیتواند به نوعی توجهدادن ما به ادامه مسیر زندگی در جادههای پرپیچوخم رودهها در درون بدن انسان باشد؟ آیا هراس از سرطان روده، شباهت به هراس از مسدودشدن جاده، هراس ازدسترفتن زندگی ندارد؟ کیارستمی پس از ساختن این فیلم و قبل از ساختن «طعم گیلاس» است که در دورانی بحرانی در دفترچه یادداشتی مینویسد که میخواهد با مرگ خودش بمیرد، نمیخواهد با مرگ پزشکی بمیرد. اما خوشبختانه او پس از گذر از این بحران، دوره طولانی درخشانی از فعالیت هنری خود را پشت سر میگذارد. شاید سراسیمگی ناشی از سرطان روده و هراس از مرگ پزشکی است که او را پس از گذشت سالها مجدا با تعجیل به اتاق عمل میفرستد و عوارض نادانسته و ناخواسته جراحی و عوامل آزاردهنده شهرت و گرفتاری در زنجیره سندرم سفارشی، بالاخره به شرایطی منجر میشود که در پاریس به مرگ پزشکی او میانجامد. من نام این پدیدار را سندرم کیارستمی گذاشتهام (مراجعه کنید به دو یادداشتم در روزنامه شرق، ۱۴ تیر ۹۶ صفحه ۱۰، ۱۴ تیر ۹۷ صفحه آخر). کیارستمی در دستپاچگی آن روزهای سخت توجه نداشت همانطوری که تعریفی آمریکایی و هالیوودی از سینما وجود دارد، نوعی از پزشکی آمریکایی هم وجود دارد. به عبارتی، همانطوری که ما «باستی هیلز» در لواسان به جای «بورلی هیلز» در لسآنجلس داریم، چنین مدلی از طب آمریکایی را هم در طب خودمان داریم. یکی از مشخصات این نوع پزشکی، رفتار تهاجمی و سریع در برخورد با بیماریهایی همچون سرطان است. انتقادی که در محافل پزشکی از این نوع طب وجود دارد، نیز متوجه عوارضی است که امکان دارد گاه خود موجب مرگی زودرس شود. پزشکان آمریکایی منتقد به این سیستم درمانی، مشکلات را ناشی از فرهنگ غالب در جامعه سرمایهداری آمریکا میدانند. این سیستم درمانی، عملیات تشخیصی و درمانی پیچیده و گران را تشویق میکند که اغلب ارزش کیفی و کمی سودرسانی چندانی نیز برای بیمار ندارند. چون در فرهنگ مصرفی آمریکایی، خدمات پزشکی و بهداشتی نیز به صورت کالاهای دیگر خدماتی ارائه میشود و قانون بازار بر آن حاکم است. در این نوع پزشکی، جراحیهای تهاجمی با استفاده از آخرین تکنولوژیها جای مراقبتهای صبورانه و پیگیری غیرتهاجمی را میگیرد. در این فرهنگ، پزشکان عادت کردهاند مداخلههای تهاجمی را بیشتر پیشنهاد کنند، چون کار بیشتر و پیچیدهتر و اضافهتر، درآمد بیشتری را نیز با خود به همراه دارد. این فرهنگ غالب باعث میشود هم پزشکان و هم بیماران تصور کنند هر چیز جدیدی مساوی با بهتربودن هم است. حتی وقتی هم پزشک و هم بیمارمیدانند روشهای پیچیده تهاجمی جدید، نسبت به درمانهای قبلی سود چندانی نصیب بیمار نمیکند، حاضر نیستند روش انتظار صبورانه و مراقبت طولانی را پیشه کنند. در این فرهنگ بیماران و نزدیکان آنها نیز ترجیح میدهند تا آخرین کارهای ممکن درمانی هر چقدر تهاجمی و پرخطر و همراه با عوارض و سوءاثرها فورا انجام گیرد و حاضر نیستند درباره عوارض احتمالی درمانهای تهاجمی چیزی بشنوند. در این موارد حتی اگر پزشک باحوصلهای سعی در توضیح تفصیلی امکان عوارض خطرناک روشهای تهاجمی جدید داشته باشد، معمولا گوش شنوای چندانی برای آن وجود ندارد. در این فرهنگ، اجرای پروتکل درمانی وسیع بیش از معمول برای پوشش همه تشخیصهای احتمالی، خطر شکایت بیمار و جریمههای پزشکی را کاهش میدهد، اگرچه ممکن است دربردارنده آسیبهایی جدی به سلامت عمومی بیمار باشد. فلسفه پشت این نوع پزشکی این است که اقدام پزشکی بیشتر، همیشه بهتر است و هر رویکرد جدیدی بهتر از رویکرد قدیمی است. این فرهنگ در پزشکی ایرانی-آمریکایی ما نیز جا افتاده و توقعات مشابهی در جامعه قابل ردیابی است. البته مسائل بومی و سنتی ما نیز با این نوع از فرهنگ پزشکی آمیخته شده و شرایط را پیچیدهتر کرده است. شعارهای آمریکاستیزی در سیاست از یک طرف و نفوذ بازار کالاییشدن سلامت با تقلید از روشهای آمریکایی در عرصه پزشکی از طرف دیگر، یکی از تناقضهای درخور تأمل و تحلیل در وضع کنونی کشور ما به شمار میرود؛ شرایطی که سندرم کیارستمی را در همه ابعاد آن معنادار میکند. باید آن را جدی بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.