به بهانه اجرای نمایش «لانچر پنج»
لانچر پنج، میان وظیفه و اخلاق
محمدحسن خدایی. منتقد
در نمایش «لانچر پنج» همهچیز به آرامی آغاز شده و در ادامه به مهلکهای تمامعیار ختم میشود؛ یکی از اجراهای مهم امسال که از دل تئاتر دانشگاهی بیرون آمده و نمونهای است مثالزدنی از یک اجرای درخشان تئاتری با ریتمی درست و نمایشنامهای دقیق و پرکشش؛ روایتی از یک سوژه ملتهب در پادگانی نظامی، آنهم در یکی از امنیتیترین مکانهای پادگان؛ یعنی اتاق بازرسی. تاریخمندی روایت مربوط است به ماقبل انقلاب و اوضاع پرالتهاب کشور. سه قتل در بازه زمانی یک ماه اتفاق میافتد و مناسبات درون پادگان بحرانی میشود. حال قرار است سروان شایگان از دایره بازرسی کل ستاد ارتش، به موضوع رسیدگی کند. درواقع سروان شایگان با بازی نفسگیر امیر نوروزی، یکی از شخصیتهای مثالزدنی این روزهای تئاتر ماست؛ شخصیتی غیرقابل پیشبینی که میان وظیفه و وجدان، در نهایت جانب وجدان را میگیرد، اما همزمان از مواهب درقدرتبودن، به تمامی دست نمیکشد و خلاقانه مکانیسمهای استنطاق و انقیاد را به کار میبندد. او را میتوان با فیگور «کارآگاه» مقایسه کرد؛ باهوش، خوشپوش و باورمند به نوعی از اخلاق خودآیین. کسی که به جزئیات اهمیت میدهد و عینیتباور است. از این منظر، با اجرائی روبهرو هستیم که مؤلفههای ژانری را به خوبی رعایت میکند. جنایتی اتفاق افتاده و نظم پادگان را برهم زده، بنابراین پروسهای به راه میافتد تا رازهای جنایت کشف شده و عدالت به اجرا درآید. حال با یک فیگور کارآگاه در لباس افسر دایره بازرسی روبهرو هستیم که واجد عقلانیت سرد است و در پی کشف حقیقت.
لانچر پنج یادآور یک اجتماع انضباطی است؛ مکانی که مناسبات آن را یک نظم پادگانی سامان میدهد و به اجرا درآوردن سلسلهمراتب قدرت، واقعیتی کتماننشدنی در آن است. وقوع سه قتل در یک ماه، هر اجتماعی را میتواند بحرانی کند. این مسئله در یک پادگان نظامی، حتی تشدید خواهد شد. بنابراین فیگور کارآگاه/ افسراحضار شده و فرایند دشوار بازپرسی به جریان میافتد. صحنه چنان طراحی شده تا تماشاگران با نگاهی خیره، بر این خلوت هولناک و بوروکراتیک چشم دوزند. یک اتاق پر از قفسههایی که مملو است از زونکنهایی حاوی تاریخ انحراف مظنونان و خطاکاران؛ شبیه یکی از اتاقهایی که بوروکراسی جهان مدرن به ارمغان آورده. صندلیها، میزها و اشیا، شاهدان فرایند پرمحنت بازرسیاند. گویی با مکانی طرف هستیم که تلاقی رنج بدنهایی است که در زمانهای مختلف، بر یکی از صندلیهای این اتاق نشسته و دعوت به گفتن واقعیت شدهاند. واقعگرایی بهترین استراتژی برای روایت چنین فضاهایی است. میدانیم لانچر پنج واجد ماجرایی کمابیش پیچیده و دستنیافتنی است و لاجرم، رویکرد رئالیستی و تا حدی سرراست به روایت، میتواند بهترین انتخاب باشد. هر نوع پیچیدهکردن غیرضرور روایت، به اجرائی دامن میزند شبیه یک کلاف سردرگم که کسی را یارای خلاصی از آن نیست. لانچر پنج تنش میان جزء و کل را درونی کرده و مدام بر آن تأکید میکند. اینجا با پادگانی طرف هستیم که مانند هر اجتماع کوچکی، با میانجیهایی کلیت یک جامعه را بازنمایی میکند. سربازانی مجموع در یک جامعه انضباطی که حتی یونیفرمهای یکسان، نتوانسته آنان را کاملا شبیه هم کند. اینجاست که فیالمثل لهجهها و قومیتها، به شکل خلاقانهای نشان از تکثر دارد و شخصیتها با تمامی تفاوتهایشان به شکلی دقیق بازنمایی میشوند. مسعود صرامی و پویا سعیدی، در مقام نویسنده و کارگردان، به درستی توانستهاند با میداندادن به گویشها و سربازانی که از اقلیمهای مختلف میآیند، جهانی خودبسنده، متکثر و پرتنش را بربسازند و رابطه جزء و کل را بار دیگر، پربلماتیزه کنند. از این منظر با بازیگرانی مواجه میشویم که حتی در حضور کوتاه خود، به درستی معرفی شده و در ذهن تماشاگران باقی میمانند. اگر اتاق بازرسی را به مثابه مکان پیشگیری از انحرافات بدانیم، فضای بیرون از آن واجد امکان انحراف است. در اغلب گفتوگوهای روزمره و حتی بازرسیهای پرتنش، نوعی دوگانهسازی مابین درون و بیرون برساخته میشود. تأکید مداوم سرگرد شایگان بر این عبارت که «اینجا آخر دنیاست!» ناظر بر همین منطق تفاوتساز است. او مانند یک کارآگاه، گاهی به خشونت متوسل شده و برای کشف حقیقت، به بازیکردن با مظنونان و گاه حتی اجرای نقشهای متفاوت در مقابل آنان مبادرت میورزد، اما کشف حقیقت هم در نهایت، مسئله را پایان نداده و جناب سرگرد شایگان، در تذکاری شنیدنی، خطاب به دستیار سادهدلش بر این حقیقت بشارت میدهد که هیچکس تمامی ماجرای آن شب در کنار لانچر پنج را نخواهد فهمید. اینگونه است که میتوان از جزئیات درگذشت و روایتی دیگر از قاتلان و مقتولان برساخت؛ روایتی نه مبتنیبر واقعیات که در تمنای رهایی مظلومان حتی اگر دستبهاسلحه شده باشند برای حفظ کرامت خود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.