|

خلق ساختارهایی جدید از نیازها

افزایش تقاضا برای «کالای نظری» بیانگر وجود یک نیاز است و اگر مورد مصرف فرهنگی را کنار بگذریم، آنگاه درمی‌یابیم که در این مورد، این نظریه اجتماعی نوعی ضرورت را دریافته یا بیان داشته؛ ضرورتی که اجبارا نظری نیست. برای اینکه بتوانیم بررسی خود را در این مسیر ادامه دهیم، تحلیل مختصری از معمای نیاز اجتماعی به نظرمان ناگزیر می‌رسد. این امر به‌ویژه از این‌رو در نظرمان اهمیت بیشتری می‌یابد که هرچند «نیاز» یکی از پرکاربردترین مفهوم‌های ماست، تعریف آن بی‌نهایت دشوار است و همچنان گنگ و تجربی باقی مانده است. نیاز، میل آگاهانه، تمایل، آرزویی است که پیوسته به‌سوی موضوعی گرایش دارد و در این مقام، محرک فعالیت است. این موضوع محصولی اجتماعی است. اینکه چنین موضوعی، کالای مصرفی باشد یا نوعی شیوه زندگی یا حتی «انسانی دیگر» و غیره، درهرحال رابطه میان عینیت‌یابی اجتماعی و نیازهای اجتماعی مطرح است. عینیت‌های اجتماعی نیازهای افراد زنده در جامعه‌ای معین و متعلق به قشر اجتماعی معین را «قالب‌بندی» و مشخص می‌کنند. به همین سبب نیاز فردی است و درعین‌حال نیز اجتماعی است. «نیاز طبیعی» وجود ندارد. با‌وجود‌این باید میان آنچه نیازهای حیاتی یا نیازهای بقا می‌نامند و نیازهایی که آنها را فقط می‌توان نیازهای انسانی خواند، تفاوت بگذاریم.[...] نیازهای انسانی راستین، در برابر نیازهای حیاتی به‌سوی هدف‌هایی می‌گرایند که محرک‌های طبیعی در میل و کوشش برای رسیدن به آنها نقشی مستقیم ایفا نمی‌کنند. از آن جمله‌اند استراحت که برای بازتولید نیروی کار ضروری است، فعالیت‌های فرهنگی، بازی‌های بزرگسالان، تفکر، دوستی، عشق، میل به شکوفایی کامل، نیاز به اخلاق. نیازهای انسانی ازخودبیگانه همانند پول، قدرت، تصاحب نیز در همین ردیف هستند. از زمان توسعه جامعه سرمایه‌داری نیازهای انسانی حاکم نیازهای ازخودبیگانه‌اند[...]. نیازهای انسانی غیر از خودبیگانه کیفی هستند. رشد آنها در عرصه واقعیت عینی - نه با انباشت نامحدودی از این نیازها، بلکه با افزایش و گسترش آنها - چیزی که مارکس توانگری نامیده - مشخص می‌شود. [...] نیازهای انسانی از خودبیگانه نیازهایی کمی‌اند. در عمل صرف انباشت آنها نامحدود است. در مورد نیازهای صرف کمی به‌ندرت به نقطه اشباع می‌رسیم. تنها یک عامل می‌تواند در مقابل انباشت نامحدود نیازهای کمی و درنتیجه از خودبیگانه قرار بگیرد: پیدایش و برتری نیازهای کیفی. برداشتی که مارکس دراین‌باره از کمونیسم داشته متفاوت نبوده است؛ او کمونیسم را فرایندی اجتماعی می‌دانسته که در جریان آن نیازهای حیاتی و نیازهای از خودبیگانه (کمی) بیش‌از‌پیش به زیر سلطه نیازهای انسانی غیر از خودبیگانه (کیفی) درمی‌آیند. [...] در جامعه‌ای باید به انقلاب مجموعه جامعه دست زد که ساختارش بر تولید کالا و تقسیم کار استوار باشد و در نتیجه در دل آن رابطه میان نظریه و عمل به‌مثابه مسئله عام مطرح شده و به میانجی بازار به‌مثابه عمل عام تحقق یافته باشد. باید تمامیت نیازها و ارزش‌ها را در جامعه‌ای نوسازی کرد که از خودبیگانگی در آن فراگیر است - هرچند طبقه کارگر در این ازخودبیگانگی «احساس ناراحتی می‌کند» - در جامعه‌ای که نیازهای توده‌ها پیش از هر چیز نیازهای حیاتی یا نیازهای کمی هستند. برای انجام این کار انقلاب سیاسی مسلما ضروری است اما نمی‌تواند به‌تنهایی این ساختار اساسا جدید را تحقق بخشد. مارکس بارها کوشیده تا به‌ویژه با مفهوم «نیازهای رادیکال» پاسخی برای این پرسش پیچیده تدوین کند. نیازهای طبقه کارگر نیازهای رادیکال هستند زیرا همانا این طبقه است که نیازهایش ممکن نیست از جنبه نظری در چارچوب جامعه بورژوایی ارضا شوند. ارضای نیازهای او به ناگزیر از جامعه بورژوایی و در نتیجه از تمامی ساختار آن - ازجمله ساختار نیازهایش - فراتر می‌رود. طبقه کارگر نمی‌تواند خود را آزاد کند مگر اینکه درعین‌حال تمامی نوع بشر را رها سازد و جنبش‌هایی را برای حذف بی‌قیدوشرط مالکیت خصوصی و رفع از خودبیگانگی برپا دارد. [...] نیازهای رادیکال، نیازهای هم‌اینک موجود یا تداوم آنها نیستند، زیرا مستلزم طبقه کارگری آگاهی‌یافته از رسالت تاریخی خاص خودند، طبقه کارگری که بنا به تعبیر لوکاچ، آگاهی شایسته خویش را آفریده است و بر مبنای آن عمل می‌کند. اما تجربه تاریخی تاکنون نشان داده که بدون رفع شیوه زندگی بورژوایی و ساختار بورژوایی چنین «آگاهی شایسته‌ای» نمی‌تواند در میان توده‌ها گسترش یابد و در نتیجه نیازهای رادیکال نیز پدیدار نمی‌گردند[...]. اما اگر برنامه مارکس درباره انقلاب اجتماعی فراگیر را جدی بگیریم، آنگاه با توجه به تجربه‌های تاریخی باید راه‌های دیگری بجوییم. این راه نو انقلاب مجموعه شیوه زندگی و از رهگذر آن آفرینش ساختارهای جدیدی از نیازهاست که در تمامی عرصه‌های فعالیت انسان‌ها، از زندگی روزانه تا پیچیده‌ترین فعالیت‌ها، رسوخ می‌کنند. ایجاد ساختاری جدید از نیازها فقط ممکن است کار انسان‌های متشکل در جماعت‌های همبسته باشد. * اگنش هلر، مکتب بوداپست، ترجمه: محمدجعفر پوینده، صص: 92-103 .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.