بیشتر کشورهای درگیر با سیاست آمریکا مخالفاند
پیرمحمد ملازهی. تحلیلگر مسائل شبهقاره
درباره تحریم ظریف دو مسئله را باید در نظر گرفت. مسئله اول این است که مغایرت این تصمیم با مواضع آمریکاییهاست و مخالفتی که اغلب کشورها کموبیش نشان دادهاند. تیم ترامپ در صحنه بینالمللی از مذاکره، حتی مذاکره بیقیدوشرط سخن میگوید. به لحاظ سیاسی و قوانین بینالملل، مذاکره با وزیر خارجه بهعنوان نماینده رسمی سیاست خارجی کشور انجام میشود. وقتی وزیر خارجه تحریم میشود، معنایش این است که حرفهایی که درباره مذاکره از سوی آمریکا مطرح میشود، خیلی جدی نیست و اهداف دیگری دارد. بیشتر به نظر میرسد هدف ظاهرسازی و فریب افکار عمومی است. بحث دوم، مسئله واکنشها و مخالفت کشورها با این تصمیم است و تأثیر آن در روابط ایران با کشورهای دیگر. واقعیت این است که در میان کشورهای دیگر در این زمینه، از یک طرف با دو دسته خاص مواجهیم. یک دسته کشورهایی که به هر دلیلی خودشان تمایل دارند که از سیاستها پیروی کنند و یک دسته آنهایی که به دلیل موقعیتشان نمیتوانند در مقابل تصمیمات آمریکا ایستادگی کنند. نتیجه هر دو موقعیت یکی است. این گروه از نظرات آمریکا تبعیت میکنند و این تصمیمات در مناسباتشان با ایران تأثیر منفی خواهد داشت. اما گروه دیگری هستند که از اساس مخالف رویه آمریکا در سیاست خارجه هستند. این تصمیمات روی آنها اثرگذار نیست. آنها مناسباتشان را ادامه خواهند داد و تحریم ظریف تأثیری روی آنها نخواهد گذاشت. این کشورها یا از همسایگان ایران هستند یا از ایران سوخت میگیرند. ژاپن، کره جنوبی، چین، هند و کشورهای دیگر در جنوب شرقی آسیا از این دستهاند. همچنین کشورهای اروپایی، حتی کشورهای نزدیک به آمریکا مثلا آلمان، خیلی به آمریکا نزدیک است اما نمیپذیرد در این زمینه همکاری کند. بهطور خاص در زمینه پیشنهادهای نظامی آمریکا درباره خلیج فارس آلمان رسما اعلام کرد تمایل نداریم وارد شویم. این رویکردهای آمریکا در میان متحدان خودش هم زیر سؤال است. با نگاه دقیقتر میبینیم که برخی کشورهای منطقه بهنوعی تحریم ایران را به نفع خود میدانند؛ ازجمله اسرائیل، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین. این کشورها فکر میکنند هرچه بیشتر ایران در انزوا باشد، منافع اینها بیشتر تأمین میشود. اینها قطعا از تصمیم آمریکا حمایت میکنند؛ اما اینها از قبل هم مناسبات خاصی با ایران نداشتهاند و عملا اتفاق خاصی نیفتاده است. واقعیت این است که رابطهای که اینها از قبل با ما داشتهاند و رابطهای که دارند، تفاوتی نمیکند. رویکرد سابقشان خصمانه بوده است و از این به بعد هم خواهد بود؛ البته از کشور به کشور تفاوتهایی وجود دارد. از این میان، اسرائیل بیشترین سود را از افزایش تنش خواهد برد؛ اما بقیه از ادامه افزایش تنش نفعی نمیبرند. مثلا امارات کشور کوچکی است که بسیار آسیبپذیر است. کافی است موشکی سرگردان وارد دوبی شود. زندگی و توسعه این منطقه به تجارت و نفت مربوط است. حتی عربستان هم سودی نمیبرد. تنها کشوری که فکر میکند هرچه بیشتر تنش بالا برود، برنده نهایی او خواهد بود، اسرائیل است. روسیه که خود فروشنده نفت است هم وقتی بحران پیش بیاید، بازی خودش را میکند و از فرصت فروش نفت سودش را میبرد. گروه دیگر بین همسایگان ایران کشورهایی هستند که نگراناند سیاستهای آمریکا بهنوعی برخورد نظامی منتهی شود و ابتکار عمل از دست همه خارج شود؛ یعنی شرایطی به وجود آید که بدون اینکه کسی بخواهد، درگیری نظامی پیش بیاید. در چنین شرایطی اینها نگران منافع و امنیت خودشان خواهند بود. اگر درگیری نظامی پیش بیاید، احتمال خیلی زیادی وجود دارد که محدود به دو طرف نباشد و بقیه را درگیر کند؛ بهویژه منطقه خاورمیانه را. کشورهای بسیاری یا بهواسطه خرید سوخت از این منطقه یا بهواسطه همسایگی، کموبیش ناخواسته درگیر چنین برخوردی خواهند شد. آمریکا در افغانستان، در 10 کیلومتر مرز ایران پایگاه نظامی دارد که البته در معاهده امنیتی پذیرفته از پایگاههایش در افغانستان علیه دیگران استفاده نکند اما تضمینی نیست. اگر جنگ بشود، ممکن است آمریکا افغانستان را درگیر بحرانی بسیار شدیدتر کند. در عراق و ترکیه هم آمریکا نیرو دارد و آنها هم ممکن است درگیر شوند. تلاش عراق برای میانجیگری بیدلیل نیست. اگر برخوردی پیش بیاید، دامان آنها را هم خواهد گرفت. این گروه از کشورها تلاش میکنند که نوعی نقش میانجی پیدا کنند یا حداقل از این سیاستهای آمریکا خودشان را کنار بکشند؛ یعنی اگر نتوانند نقش مثبتی در جهت میانجیگری ایفا کنند، حداقل نقش منفی هم نداشته باشند. اگر این تقسیمبندی را بپذیریم، در نوع برخورد هرکدام، منافع و امنیت ملی خودشان در نظر گرفته میشود. کشور به کشور رویکردها فرق میکند و افکار متفاوتی در کشورهای مختلف هست اما در مجموع به نظر میرسد اکثر دنیا این سیاستهای آمریکا را رد میکنند. بههرحال رفتار ترامپ برای همه غیرقابلپیشبینی است؛ او امروز یک تصمیم میگیرد و فردا یک تصمیم دیگر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.