3 انقلاب در مطالعات کهکشانی
سحر سرگلزایی
در سال ۱۹۹۶ در زمینه تحقیقات و پژوهشهای اخترفیزیک فراکهکشانی انقلابی پدید آمد. برای برخی اخترشناسان این انقلاب علمی اینگونه است که وقتی هر روز یک مقاله جدید در حوزه پژوهشی کهکشانها منتشر میشود، حس نامطبوعی به آنها دست میدهد. علت این تحول سه پیشرفت تکنولوژیکی است. اولین آنها دوربینهای CCD است. هنگامیکه اولین نوع از دوربینهای CCD ساخته شدند، اواخر دهه 70 میلادی بود. آن زمان این دوربینها دهها هزار دلار قیمت داشتند. امروزه در کشورهایی با ثبات اقتصادی شاید بتوان یک CCD یا دوربین دیجیتال را با قیمتی در حدود صد دلار خرید. زیبایی دوربینهای CCD برای اخترشناسان حساسیت آنهاست. حتی حساسترین صفحات فتوگرافیکی تنها در حدود یکی از 20 فوتون نوری را که در آن فرود میآید، آشکار میکنند؛ اما یک دوربین CCD تقریبا همه فوتونها را آشکارسازی میکند. هنگامیکه اولین دوربینهای CCD روی تلسکوپها نصب شدند، به طور مؤثری توانایی جمعآوری نور هر تلسکوپ را با ضریبی از 10 افزایش دادند؛ معادل با ساختن تلسکوپهایی با آینههایی 10 بار بزرگتر. دومین پیشرفت، ساخت تلسکوپهای بزرگتر است. وقتی کسی دوربینی دارد که تمام فوتونها را آشکار خواهد کرد، تنها روش دستیابی به تصاویر بهتر افزایش اندازه آینه است. آرزوی ساخت آینههای بزرگتر برای جمعآوری نور بیشتر و بنابراین دیدن عمق بیشتری در کیهان، یکی از منابع تحقیق نجومی در 200 سال گذشته بوده است؛ از هرشل تا هیل. ازاینرو پس از اینکه تلسکوپ ۲۰۰ اینچی در مونت پالومار در سال ۱۹۴۸ برپا شد، تقریبا پنج دهه قبل از ساخت تلسکوپی بود که آینه بزرگتری داشت. دلیل این تأخیر چالش فنی وسیع ساخت چنین آینه بزرگی بود. ناگفته نماند تلسکوپی با یک آینه ششمتری در روسیه فعلی ساخته شد؛ ولی مکان رصدی خوب نبود و تلسکوپ نتایج علمی مفیدی تولید نکرد. سه نفر با ۱۸۰ سانتیمتر قد اگر در کنار آینه ۲۰۰ اینچی روی شانههای یکدیگر بایستند، سر نفر آخر باز هم به لبه آینه نخواهد رسید. آینه ۲۰۰اینچی پالومار از یک قرص شیشهای که 20 تُن وزن دارد، ساخته شده است. دقت سطح آخر یکمیلیونیم سانتیمتر بود. تراشیدن و صیقلدادن آینه 11 سال طول کشید. حتی قالبگیری چنین قرص شیشهای بزرگی چالش سترگی به شمار میرود. یکی از اختلالات عصبی هیل زمانی رخ داد که قرص اولیه آینه صد اینچی کوچکتر دو قسمت شد. تا دهه ۱۹۸۰ اخترشناسان دریافته بودند که روش غلبه بر مشکلات ساخت یک آینه تکی بزرگ احتمالا ساخت آینههای کوچک در تعداد زیاد و سپس ترکیبکردن آنهاست. با استفاده از یک میراث 140 میلیوندلاری از ویلیام ککِ بازرگان، دانشگاه کالیفرنیا و مؤسسه تکنولوژی کالیفرنیا شروع به ساخت تلسکوپی بزرگ در موناکیا کردند. اولین تلسکوپ کک در ماه می ۱۹۹۳ برپا شد. این تلسکوپ یک آینه تکی بزرگ ندارد؛ ولی زمانی که ۳۶ آینه کوچک آن بهدرستی با یکدیگر ترکیب شوند، به شکل تأثیرگذاری مانند یک آینه تکی که 10 متر قطر دارد، عمل میکنند. سطح آینه کک و در نتیجه مقدار نوری که میتواند از یک کهکشان کمنور جمعآوری کند، چهار برابر بزرگتر از ۲۰۰ اینچی است. به سبب CCDها و نیز ساختار تلسکوپهای بزرگی مانند تلسکوپ کک، در میانه دهه ۱۹۹۰ اخترشناسان تلسکوپهایی داشتند که 50 بار حساستر از تلسکوپهای در دسترس اخترشناسان 20 سال پیش از خودشان بود. سومین پیشرفت تکنولوژیکی، ابزاری بود که اکنون به نظر میرسد متعلق به موزه علم است. تلسکوپ فضایی هابل حتی هنگامیکه به فضا فرستاده شد تا حدی ظاهری قدیمی داشت. از اولین طراحی تا عزیمت یک مأموریت فضایی، میتواند یک دهه طول بکشد و به این معناست که پروازهای فضایی چه بسا شامل تکنولوژی خارج از رده هستند. برای تلسکوپ فضایی هابل این موضوع به دلیل دو تأخیر تشدید شد. ابتدا انفجار فضاپیمای چلنجر بود که باعث تعلیق پرواز شاتل میشد و سپس وقتیکه تلسکوپ برای اولین بار به فضا پرتاب شد، به طور باورناپذیری کشف شد که آینه تلسکوپ اشتباه تراشیده شده است. در سال ۱۹۹۳ هنگامیکه دستگاه جدید با رفع مشکل آینه به فضا پرتاب شد، 14 سال از ساخت آینه گذشته بود و در حدود دو میلیارد دلار پس از طراحی اولیه هزینه شده بود. ازاینرو اگرچه تلسکوپ فضایی هابل که اکنون شبیه یک برنامه فضایی آپولوی باستانی است؛ اما در دهه ۱۹۹۰ ابزاری اساسی برای اخترشناسانی شد که قصد مطالعه کهکشانها را داشتند. قدرت تلسکوپ هابل در توان جمعآوری نورش نیست؛ زیرا آینه آن نسبتا کوچک و در حدود دو متر است. نقطه قوت هابل توانایی دیدنش در جزئیات دقیق است. ازآنجاكه جوّ زمین ستارهها را چشمکزن میکند و در نتيجه تصاویری را که ما از فضا دریافت میکنیم، محو میکند؛ بنابراین جزئیاتی را که میتوانیم ببینیم، محدود میکند. برای کهکشانهای مجاور جوّ زمین مشکل جدی نیست. برای مثال کهکشان اندرومدا منطقهای از آسمان را میپوشاند و با وجود جوّ زمین، یافتن کهکشان اندرومدا و دیدن آن، حتی آنگونه که هابل دید، دشوار نیست. کهکشانهای خیلی دور منطقه خیلی کوچکتری از آسمان را پوشش میدهند و بههمیندلیل محوشدگی توسط جوّ بسیار مهم است. رصدخانههای جدید مثل رصدخانه موناکیا روی کوههای خیلی بلند ساخته شدهاند؛ اما حتی از موناکیا هم تصویر یک کهکشان دوردست بسیار محو و شبیه به حباب است. تلسکوپ فضایی هابل که بر فراز جوّ زمین پرواز میکند، کماکان ابزار دست اخترشناسانی است که میخواهند بر این مشکل چیره شوند. آنچه موناکیا حباب میبیند، در واقع کهکشانی است مارپیچی که تلسکوپ فضایی هابل با وضوح بالاتری مشاهده میکند. این سه ابزار نامبردهشده؛ یعنی دوربینهای CCD، تلسکوپهایی با آینههای بزرگتر یا آینههای چندتکه و تلسکوپ فضایی هابل افق دید اخترشناسان را در مطالعات کهکشانی وسعت بخشید. با هرچه بیشتر دانستن درباره کهکشانها درواقع درباره منشأ عالم و تحول آن بیشتر میآموزیم. کهکشانها سیر تحول دارند، ستارهزایی دارند، انواع شکلهای گوناگون دارند، ترکیب شیمیایی متفاوت دارند و در یک کلام اجرام نجومی بینظیر برای مطالعه عالماند. هرچه بیشتر از کهکشانها بدانیم، بیشتر به یافتن پاسخهای مهم به سؤالات اساسی نجوم نزدیک خواهیم شد. دراینمیان ابزارهای جدید راهگشای کشف نادانستههای پیشروی اخترشناسان هستند. امروزه شبیهسازیهای کامپیوتری و نیز تلفیق انواع دادههای نجومی از کهکشانها علاوه بر ابزارهای کلاسیکی نامبردهشده به اخترشناسان کمک شایانی میکند تا هرچه بیشتر به کهکشانها نزدیک شوند. در ذهن خود به 400 سال قبل برگردید. گالیله با ابداع تلسکوپی کوچک گامی بزرگ در شناخت مرزهای عالم، آنگونه که در زمان او میشناختند، برداشت. کار گالیله انقلابی بزرگ بود. بشر هوشمند امروز با ساختن تلسکوپهای بزرگ چه روی زمین و چه بالای جوّ مانند گالیله انقلابی در شناخت عالم ایجاد کرده است و این داستان ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.