|

جامعه ایرانی و گاز اشک‌آور

صادق صدقگو- دکترای مدیریت رسانه

آمارهای رسمی، حاکی از شیوع روزافزون افسردگی در کشور است. به گفته وزیر سابق بهداشت، میزان شیوع افسردگی در ایران در ۲۶ سال گذشته دوبرابر شده و بیش از ۱۲ درصد مردم ایران نیز افسرده هستند. دکتر قاضی‌زاده‌هاشمی در مراسم روز جهانی بهداشت در سال 1396، «افسردگی» را از نظر بار بیماری‌ها دارای رتبه چهارم دانست و گفت: «بر اساس پیش‌بینی‌ها، در سال ۲۰۳۰ بیماری افسردگی در رتبه دوم بیماری‌ها قرار خواهد گرفت».1 این سخنان نشان‌دهنده آن است که افسردگی، بیماری شایع با روندی فزاینده است؛ نوعی بیماری که کاهش اعتمادبه‌نفس و افزایش غم و ناامیدی، برون‌داد اجتماعی آن در جامعه محسوب می‌شود. بر پایه تحليل شاخص سرمايه اجتماعي در گزارش پایش شاخص‌های ملی محیط کسب‌وکار در راستای سنجش و ارتقای بهره‌وری که در سال 1396 توسط پژوهشکده مطالعات توسعه سازمان جهاد دانشگاهی تهران صورت گرفته و وزارت اقتصاد آن را منتشر کرده است، «احساس خوشی داشتن» به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم سرمایه اجتماعی، در میان شهروندان استان‌های مختلف کشور بررسی شده است. در این پژوهش، از مردم پرسیده شده: «آیا طی هفته گذشته احساس خوشی زیادی داشتید؟» که داده‌های به‌دست‌آمده نشان‌دهنده آن است که استان‌های گیلان، مازندران و کردستان بیشترین امتیاز را در احساس خوشی داشتن کسب کرده‌اند و استان‌های اصفهان، خراسان جنوبی و آذربایجان غربی کمترین میزان امتیاز احساس خوشی را داشته‌اند. میانگین کشور در این مؤلفه 0.57 است که تنها ۱۵ استان، امتیاز بالاتری از حد میانگین کسب کرده‌اند. تحلیل شرایط اجتماعی و هویت فرهنگی مناطق مختلف کشور و تطبیق آن با جایگاه آنها در این نمودار و میزان «خوشی مردم»، نتایج قابل‌تأملی را در پی دارد. ارسطو (فیلسوف یونان باستان) درخصوص جایگاه شادی بر این باور است که «شادی، بهترین چیزهاست و آن‌قدر اهمیت دارد که دیگر چیزها وسیله به‌دست‌آوردن آن هستند» و شادزیستن نیز، عاملی مهم برای دستیابی به آرامش و آسایش است؛ نعمت‌هایی که در دنیای متلاطم و مضطرب امروز، همگان در جست‌وجوی آن هستند. قرآن کریم زندگی توأم با نشاط و شادی را نعمت و رحمت ‏خدا می‌داند و با توجه به نیازهای اساسی انسان و اینکه او به‌ طور فطری از غم گریزان و به سوی شادی در حرکت است، پیروانش را از افسردگی و بی‌حالی برحذر می‌دارد. خداوند در قرآن، کم‌خندیدن و زیادگریستن را به‌عنوان یک نفرین دانسته و برای نافرمانان می‌گوید: «فَلْیَضْحَکُوا قَلیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثیرًا، از این پس کم بخندند و زیاد بگریند».2 این نکته، حکایت از این حقیقت دارد که خنده به‌عنوان یکی از عوامل نشاط، امری طبیعی و فطری است و او می‌خواهد به‌عنوان کیفر، نافرمانان از این نعمت محروم باشند.3 در این راستا، مفسر نام‌آشنای قرآن، حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین حاج شیخ محسن قرائتی سال‌ها پیش در یکی از سخنرانی‌های خود، در تحلیل وضع موجود کشور و رفتار مردم گفته بود: «قرآن می‌گوید «و أنَّهُ هُو أضحَک وَ أَبکی»4 (و اوست كه می‌خنداند و می‌گرياند) این یعنی هم بخندانیم و هم بگریانیم، اما ما «أضحَک» را ول کرده‌ایم و شده‌ایم گاز اشک‌آور!» و سخنان اخیر دکتر نمکی، وزیر بهداشت و درمان، خوانشی جدید از این سخنِ همشهری اوست؛ خوانشی از منظر طب و با هدف شناسایی علل و عوامل «حاکم‌شدن فضای غم‌انگیز بر جامعه» و پرداختن بیش از پیش به «بهداشت روان مردم». فارغ از اینکه علاوه‌بر محتوا و مضمون کلام، لحن گوینده و شیوه بیان مطالب نیز در انتقال پیام به مخاطب و تفهیم او مؤثر است، سخنانی از این نوع، بارها توسط شیخ شوخ کاشانی مطرح شده و اعتراض و شکایتی را برنینگیخته است، اما موج اعتراض به سخنان این وزیرِ کاشانیِ دولت روحانی (فارغ از برخی گمانه‌زنی‌ها) یادآور یکی از معروف‌ترین جملات جامع امیرمؤمنان علی(ع) است که: «اُنْظُرْ الی مَا قَالَ، و لا تَنْظُر إِلَی مَنْ قَالَ؛ به گفته بنگر نه به گوینده». برخی غم را در جامعه تئوریزه و افسردگی را ترویج می‌کنند و جمعی نیز به پیروی از آنها، اندوه و غم را حریم امن خود می‌دانند و هیچ نوع ورود منتقدانه و مصلحانه‌ای به این حریم را برنمی‌تابند. اما در لایه‌های پنهان این ماجرا و در سکوتی وهمناک، بی‌توجهی به شادی و نشاط اجتماعی و برخورد با برخی از مظاهر قانونی و عرفی آن در جامعه از یک‌سو و عدم ارائه الگوی شادی مورد تأیید! توسط مراکز فرهنگی ذی‌ربط از سوی دیگر، تم جامعه‌ را حزن‌انگیز و نسلی غمگین و افسرده را بازتولید کرده است؛ نسلی که به‌تدریج شور و سرزندگی برایش نامفهوم خواهد شد و متولیان نیز به‌جای چاره‌اندیشی، تزریق روح شادی و ترویج نشاط در جامعه، صرفا صورت‌مسئله را پاک می‌کنند.

پی‌نوشت‌ها: 1- ایرنا، یکشنبه، 20 فروردین 96 2- قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۸۱ 3- گفتارها، ج ۲ ص ۲۲۵ و ۲۲۶ 4- قرآن کریم، سوره نجم، آیه 43

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.