از ترجمهاي كه منتشر نشد
شیما بهرهمند
شرق: «آنها با گذراندن شب و روزشان در ميان صفحات مجموعههاي قوانين خود سرانجام مفهوم دقيق رابطههاي انساني را گم ميكنند و از ياد ميبرند». مرتضي كلانتريان خود يكتَنه مصداق نقض اين جمله از رمان «محاكمه»ي كافكا بود. كلانتريان سَري در حقوق داشت اما سوداي ادبيات او را به ساحتِ ديگري كشانده بود. ترجمه رمانهايي كه همه دغدغه عدالت و آزادي دارند يا عليهِ تبعيض و نابرابري دادِ سخن ميدهند همراه با ترجمه و تدوين آثار حقوقي انتقادي كه گفتمان مسلط جامعه حقوقي دستكم در كشور ما با آن بيگانه بود. اغراق نيست اگر بگوييم در صحنه فرهنگ ما، مرتضي كلانتريان، حقوقدان و مترجمي بود كه به پيوند ادبيات و حقوق معناي تازهای داد. مرتضي كلانتريان، در 87 سالگي جهان زندگان را ترك گفت. او دانشآموخته حقوق بود و بعد از اخذِ دكتراي حقوق در پاريس، به وطن بازگشت و بيست سال قاضي دادگستري بود. با نگاهي گذرا به كارنامه دكتر كلانتريان درمييابيم كه او نهتنها حقوقداني متفاوت، كه مترجمي يكسره خلافآمدِ جريان ادبي بود كه به نظم بازار و خواستِ حزب و دستورالعمل نحلهاي فكري بيشتر توجه داشت تا انتخاب و ضرورتي كه هر ترجمه بايد حاملِ آن باشد. بعد از گذشتِ قريب دو ماه از مرگِ مرتضي كلانتريان، روز شنبه پنجم مرداد، به همتِ مجله «بخارا» و خانه انديشمندان علوم انساني مجلسي در يادبود اين مترجم فقيد برگزار شد و جمعي از اهالي ادبيات و حقوق گرد آمدند تا در باب فضيلتهاي مترجمي بگويند كه سالياني در سكوت و در نهايتِ تواضع ترجمه كرد و نوشت بيآنكه هيچ سوداي نام و ناني در سر داشته باشد. در ابتداي اين مراسم علي دهباشي بانيِ اين مجلس با خيرمقدم به خاندان دكتر كلانتريان و سخنرانان و حاضران از روزگاري سخن گفت كه رمانخواندن سكه رايج بود: «براي ما كه رمان ميخوانديم، انتشار رمان مرگ كثيف با ترجمه مرتضي كلانتريان، يك حادثه بود. آنموقع ما مترجم را نميشناختيم. يادم هست از انتشارات آگاه تا چهارراه رضايي رمان را خواندم يعني بلعيدم، اسكن كردم. بعدها ما بيشتر با دكتر كلانتريان آشنا شديم و دستِ روزگار ما را به كوي دوست، بهجتآباد رساند». دهباشي با اشاره به دوران همسايگياش با دكتر كلانتريان از ساختمانهاي بهجتآباد گفت. اينكه از معدود مجتمعهايي است كه چهرههاي فرهنگي بسياري در آن زندگي ميكردند و هنوز هم زندگي ميكنند. از عبدالحسين زرينكوب و شاهرخ مسكوب و پرويز مرزبان و دكتر روحالاميني كه از ميان رفتهاند و چهرههاي ديگري كه همچنان آنجا هستند همچون محمدتقي غياثي كه عمرش دراز باد. علي دهباشي همچنين گفت كه كمتر كسي را در ميان حقوقدانان سراغ داريم كه مانند دكتر كلانتريان چندوجهي باشند، نمونهاش دكتر محبي كه از سخنرانان جلسه هستند و سرآمدِ و پيرِ همه ما، محمدعلي موحد كه يك پاي در ادبيات و يك پاي در حقوق و فلسفه دارند و همه هم در اوج. «شب مرتضي كلانتريان» در ميان جمعي از اهالي حقوق و ادبيات برگزار شد و در اين مراسم مازيار كلانتريان، پسر مرتضي كلانتريان قطعاتي را با ساز دوتار و سهتار نواخت. از دیگر بخشهای جالب توجه این مراسم پخشِ تكههايي از سخنرانيِ دكتر كلانتريان بود مربوط به تنها جلسهاي كه سالهاي دور در مرداد 1382 به قصدِ مرور كارنامه ايشان برگزار شده بود و شخصیتهایی همچون دکتر محبی و رضا سیدحسینی و منوچهر بدیعی و کاوه میرعباسی و دیگر نامداران عرصه ادبیات و حقوق در آن شرکت داشتند. در «شب كلانتريان» ابتدا سعيد محبي به سخنراني پرداخت كه ساليان درازي از دوستان و همكارانِ مرتضي كلانتريان بوده است. محمود آموزگار، حقوقدان و ناشر نيز از جنبههاي حقوقي اين مترجمِ فقيد گفت. سعيد جمشيديفر، برادر همسر دكتر كلانتريان نيز از جانبِ خانواده ايشان سخنراني كرد. اسدالله امرايي، مترجم از آشنايياش با كلانتريان گفت و آثار مهمي كه او در زمينه ادبيات ترجمه كرده است و براي نمونه چند تكهاي از ترجمههاي ايشان را خواند. علي دهباشي نيز در سخناني به جايگاه مرتضي كلانتريان در فرهنگ ما اشاره كرد. سعید محبی با اشاره به سالیانی که با دکتر کلانتریان در دفتر خدمات حقوقی همکار بود از پیوند ادبیات و حقوق گفت. دکتر محبی خود حقوقدانی است که به ادبیات علاقهای وافر دارد و آثار ادبی را دنبال میکند. در مورد ترجمههای مرتضی کلانتریان گواه این مدعا، نقدهایی است که سعید محبی در زمان انتشار آثاری همچون «وجدان زنو» نوشت. محبی معتقد است بین حقوق و ادبیات ارتباطی هست که به دو مقوله آزادی و عدالت برمیگردد. ادبیات و حقوق هر دو با این دو مفهوم سر و کار دارند و هر دو به بیانی به دنبال عدالت و آزادی هستند. کلانتریان نیز که سالیانی در کسوت قضاوت مشغول به کار بوده است سری در ادبیات و پایی در حقوق داشت و از این رو به قول دکتر محبی در آستان آزادی سر داشت و دلبسته عدالت بود. جمشید آموزگار نیز که به ترجمههای خلافامدِ مرتضی کلانتریان در زمینه حقوق اشاره کرد که بهزعم او دریچهای تازه به روی جامعه حقوقی و فرهنگی گشوده است. اسدالله امرایی با اشاره به ترجمههای ادبی این مترجم که کاری به بازار نداشت از نسل مترجمانی گفت که حرفها و تفکراتشان را از زبان دیگران میگفتند. سعید جمشیدیفر نیز به علایق جانبی دکتر کلانتریان اشاره کرد که کمتر کسی از آن خبر داشت. بخشهايي از اين سخنان در صفحاتِ پيشرو آمده است.
بيدليل نبود كه مرتضي كلانتريان عمري را به ترجمه آثار ديدرو گذراند. با نگاهي گذرا به نحوه تفكر ديدرو ميتوان نسبتهايي را ميان ديدرو و مترجمش بازشناخت گرچه ترجمه كلانتريان مجموعهآثار ديدرو امكان انتشار پيدا نكرد: گفته بودند يك جلد آن بايد سانسور شود و دكتر كلانتريان معتقد بود دست بر قضا همان جلدِ نمايشنامهها كارِ اساسي ديدروست كه جوهره تفكر او را در خود دارد و براي همين از خيرِ چاپ نيمهكاره و تكهپاره مجموعهآثار ديدرو گذشت. ديدرو از نظر دكتر كلانتريان تنها فيلسوفي است كه آثار فلسفي به آن شكل ندارد و تمام مطالبش را در حين داستان ميگويد، اما در تمام آثارش يك سطر هم نيست كه ايده يا مطلبي فلسفي و انساني نداشته باشد. شايد از همينروست كه كلانتريان برخلافِ رسم و عادتش تمامِ آثار ديدرو را ترجمه كرد و به اين ترتيب ديدرو تنها نويسندهاي است كه كلانتريان را مجاب كرد به ترجمه كل آثارش تماموكمال. چه آنكه تا پيش از آن از كمتر مترجمي بيش از يك اثر ترجمه كرده بود و در اين ميانه از آنتونيو كاسسه و نيز از شالاندن دو اثر انتخاب كرد و به فارسي برگرداند. دني ديدرو در روزگاري زيست كه معاصرانش وُلتر و روسو بودند و مرگِ هريكشان واقعهاي دردناك براي اروپا بود. گوشِ ما با تعابيري همچون هواداران و طرفدارانِ روسو و ولترشناسان آشناست، اما هرگز از شاگردان و اِعقابِ ديدرو سخن نرفته است. آنان در همان آغاز از ديدرو پيش گرفتند و اين سبقت را تا آخر عمر از دست ندادند. با اينهمه، دني ديدرو كساني را متاثر كرد كه از روسو و ولتر هيچ كم نداشتند: او الهامبخشِ گوته و شيلر، و نثرنويسِ محبوب ماركس بود و دست آخر هم شيفتگيِ ماركس و هگل و انگلس به آثار ديدرو، اين آثار را در متون مقدس سوسياليستي نشاند و اين شهرت تا روزگار ما ادامه پيدا كرد تا حدي كه برخي از آثار ديدرو در مجموعه كلاسيكهاي خلقِ حزب كمونيست فرانسه پديدار شد. گرچه ديدرو هرگز يك چپِ تمامعيار نبود و دستكم چنين داعيهاي نداشت، برداشت راديكال از آثارش اقبال بيشتري داشت. ليبرالها به اومانيسم آزادانديشانه ديدرو اشاره ميكنند و رگههاي اگزيستانسياليستي را در آثارش نشان ميدهند. او قرار بود حقوقدان شود اما راه نويسندگي و فلسفه را در پيش گرفت.1 «نخستين گام به سوي فلسفه ناباوري است.» اين آخرين كلماتي است که ديدرو در شب مرگش بر زبان آورده. عبارتي كه يادآورِ جمله ديگري از او در نخستين اثرش با عنوانِ «انديشههاي فلسفي» است: «شكْ نخستين گام به سوي حقيقت است» و ازقضا بيشباهت به آخرين دريافت او نيست. اما مفهومي كه انديشههاي ديدرو روي آن چفتوبست پيدا ميكند، تفكر انتقادي است كه از عناصر اساسي نهضت روشنگري بود و در كارِ ديدرو در قالب شكي مدام با سرمشق قراردادنِ سقراط پديدار ميشود، فيلسوفي كه دشمنِ نظم موجود بود و جانش را در راه حقيقت گذاشت. مرتضي كلانتريان هم در مقامِ مترجمي كه به انتخابهاي بجا و نامتعارف مشهور است، با تمام معاصرانش تفاوتي عمده داشت و دستكم بعد از دوستان نزديك مترجمش همچون مصطفي رحيمي با جريان مسلطِ ادبي در دو سه دهه اخير تفاوت فاحشي داشت، هم در انتخابِ آثار براي ترجمه كه مبنايي جز خواست بازار و مد روز داشت و هم در نحوه حضورش در جامعه ادبي كه انتخابش خواسته ناخواسته انزوايي بود كه او را از هرگونه حاشيه دور ميداشت. كلانتريان بهگواه آثار، ترجمهها و خواندههايش تمام عمر را وقف كلمه كرد. انزوا و گوشهنشينيِ كلانتريان اما از جنمِ محافظهكاري و عافيتطلبي نبود و از جنسِ ادعاي روشنفكران برج عاجنشين نيز نبود كه كنج عافيتي، دانشگاه يا نشري را براي خود دستوپا كردند تا به امورات فرهنگي بپردازند. او به روشنگري و جستوجوي حقيقتْ اعتقادي راسخ داشت و بر آگاهيبخشي از طريق كلمه پافشاري ميكرد. مرتضي كلانتريان با اينكه بهگواه دوستان و نزديكانش انساني وارسته بود درست مانندِ هر نويسنده و مترجمي كه اشتياقِ اثرگذاري در جامعه را دارد، دوست داشت ترجمههايش خوانده شود و خودش در گفتوگويي2 گفت كه گمان ميكرده برخي از ترجمههايش ازجمله «نقطه ضعف»، «رسالهای كوچك در باب فضيلتهاي بزرگ» يا «وجدان زنو» مورد استقبال قرار بگيرد اما نگرفته بود. با اين حال ناهمخواني انتخابهاي كلانتريان با ادبيات باب روز، تغييري در رسمِ او نداد و او همچنان دست به ترجمههايي زد كه يا مسئلهاي بشري را طرح ميكرد و يا موضوعي مبتلابه جامعه ما در آن بود. او براي هر ترجمه خودْ دليلي داشت كه بهنقل از خودش به چند نمونه اشاره ميكنم: كلانتريان «سيماي زني در ميان جمع» نوشته هاینریش بل را ترجمه ميكند چون «برخوردها در آن بسيار انساني است و انسانیت در آن موج میزند، آنهم بدون هیچگونه ادا و اصولي.» از نظر كلانتريان «هاينريش بل، نویسندهای بود که تا آخر انسان باقي ماند.» او ترجمه «منم فرانكو» را نوعي اداي دين به كساني ميدانست كه در سراسر جهان، مظلومانه كشته شدند و فشارهاي سياسيِ بسياري را حس كردند. از رمانهاي مهم ديگري كه اين مترجم به جهانِ ادبيات ما افزود، يكي «مرگ كثيف» ژان پيير رمي است كه شايد نخستين «رمان نو»يي باشد كه در ايران ترجمه ميشود. آنچه نظر كلانتريان را در زمان ترجمه اين رمان به خود جلب ميكند جدا از فرم جالب رمان، جنبه سياسي رمان است كه بهطرزي زيرپوستي و مخفي در آن مطرح ميشود و در ريزهكاريها خود را نشان ميدهد. كلانتريان در اين رمان نوعي سرخوردگي سياسي را سراغ كرده بود و روايت سرنوشتِ جريانهايي كه توزرد از آب درآمده بودند، تجربهاي كه ما نيز بارها از سر گذراندهايم. كلانتريان بهرغمِ انزواطلبياش در سالهاي اخير يا بهبيان درستتر كنارهگيرياش از محافل ادبي بعد از ازدسترفتنِ دوستان و همفكرانش همچنان به روز بود و در جريان وقايع روز. يادم هست يكي از آخرين بارهايي كه با ايشان صحبت كردم به «رويا و تاريخ» (امریکا در دو قرن) اثر كلود ژولين اشاره كرد كه بعد از مدتها تجديدچاپ شده بود. او معتقد بود كلود ژولين در «رويا و تاريخ» نوعي ادعانامه عليه امريكا طرح ميكند و نشان ميدهد كه روياي امريكاييها چه بوده و تاريخ امريكا چگونه. و بهنقل از مالكوم ايكس جملهاي را نقل ميكند كه در كتاب نيز آمده است و آن جمله اين بود: «من نميدانم روياي امريكايي چيست اما كابوس امريكايي را خوب ميشناسم.» نزدِ كلانتريان پديده ترامپ تحققِ كابوس امريكايي بود و از اينرو معتقد بود كه خواندنِ «رويا و تاريخ» در روزگار ما درك پديدهاي همچون ترامپ را ممكن ميكند. در غالبِ ترجمههاي كلانتريان درست مانند آثار ديدرو رگههايي از تفكر چپ هست و حضور جدي و پررنگ سياست و اين انكارناشدني است. با اين وجود مرتضي كلانتريان بيش از هر چيز به انسانيت و عدالت باور داشت و عليه تبعيض و نابرابري قلم ميزد. او چنانكه خودش ميگفت از وقتی شروع به ترجمه کرده بود، در انتخاب کتابها چند پارامتر برایش مهم بود و انسانیبودن و خودمحورنبودن از مهمترین آنها بود: «من سالها قاضي دادگستري بودم و هيچوقت اگر متهمي وارد اتاقم ميشد نميتوانستم با او مثل يك انسان رفتار نكنم...» كلانتريان اما، هرگز يك مترجم متعهد به افكار يا دستورالعملهاي چپ در معناي متداولي كه ما فهم ميكنيم نبود. او بيش از هر چيز به تفكر انتقادي باور دارد. مونتالبان در كتاب «منم فرانكو» جملهاي دارد كه ميتوان آن را مانيفست مرتضي كلانتريان دانست: «حتا اگر كمونيسم مرده باشد، از مردم نميشود چشمپوشي كرد و نميشود به خفت تن داد.» كلانتريان خود در اينباره ميگفت: «خيلي از كساني كه كمونيست شدند اصلا نميدانستند استالين و لنين و اينها چه كساني هستند. آنها براي چيز ديگري رفته بودند. آنها حساب ميكردند كه دارند براي سعادت بشر كاري ميكنند ولي متاسفانه نتيجه دردآور است و اين را مونتالبان به اين زيبايي در منم فرانكو مطرح كرده. ماركس يكسري حرفهايي زد و آنهايي هم كه رفتند این حرفها را پياده كنند چنين قصدي نداشتند، مثل اغلب انقلابها. آنهايي كه جلو ميافتند اصلا به فكر اين حرفها نيستند. آنهايي كه در فكر پست و مقام هستند و اصلا اعتقادي به آن حرفها ندارند هميشه جلودارند و اين، همان بلايي است كه سر بلوك شرق آمده و دیدید که چه آشغالهايي سر كار آمدند. از صدر تا ذيلشان را كه نگاه كنيد يك نفر را نميتوان بينشان پيدا كرد كه بشود بهش تكيه كرد. ولي مردم كه گناهي ندارند. مردمي كه با تمام وجودشان به آن راه رفتند. واقعيت اين است كه انسانيت را همانطور كه مونتالبان گفت نميشود نفي كرد و من خوشحال ميشوم هرجا كه بندها پاره ميشوند و مردم ميريزند توي خيابان. نميتوانم خوشحال نشوم. دست خودم نيست و اين درون من است و كاريش نميشود كرد.»3 سرآخر بايد از مقاله « ابراهيم و آنتيگون» ياد كرد كه چاپ آن در دو كتابِ «حق مردم در تعيين سرنوشت خود» و «نقش زور در روابط بينالملل» از آنتونيو كاسِسه نشانگر اهميت او نزد اين مترجم است. اين مقاله بهتعبيري از تناقضِ حكم و سليقه يا حكم و تخطي ميگويد، تضادي كه بينِ قانون و ادبيات است. اين هر دو با كلمه سروكار دارند اما در يكي كلمه حكم است و در ديگري كلمه نوعي تخطي در زبان و كلانتريان ازقضا با هر دو سروكار داشت.در اين مقاله تضادِ آنتيگون و ابراهيم مطرح ميشود. ابراهيم و آنتيگون نمونههاي اسطورهاي از دو پاسخ ممكن به فرماناند. شخصيت آنتيگون در سرحد نهايي ابراهيم قرار دارد. اين مقاله روايت دو مواجهه است يكي فرمان ميبرد و ديگري با تخطي از فرمان، به وجدان مراجعه ميكند. نزدِ مرتضي كلانتريان كه سالياني قاضي بود و بهناگزير و گاه بهرغمِ ميل باطنياش احكامي صادر كرد، ادبيات حامل نوعي رهايي بود. البته ترجمههاي او در زمينه حقوق و سياست نيز نوعي نگاهِ انتقادي دارد ازجمله ترجمههايش از كلود ژولين يا كاسسه كه برخلافِ غالب حقوقدانان چپگرا بودند و نيز ترجمه «بررسي يك پرونده قتل» از فوكو و گردآوري كتاب «حق مردم در تعيين سرنوشت خود» يا «نقش زور در روابط بينالملل» كه جملگي رويكردي انتقادي و سراسر متفاوت از گفتمان مسلط حقوقي دارند. ميتوان راه و رسمِ مرتضي كلانتريان را آنتيگونهاي خواند چون دستكم از رسمِ معمول زمانهاش در ترجمه تخطي كرد. خودِ كلانتريان نيز موافق بود با اينكه كار او با اين مقاله شباهتهايي دارد و ميگفت: «اين مقاله ميخواست بگويد توقع نداريم قهرمان باشيد. توقع نداريم كه زندگيتان را از دست بدهيد و جان و مالتان را در خطر بيندازيد ولي چرا اينقدر اين مقام انساني را فراموش ميكنيد!» نحوه زيست، كار و ترجمههاي كلانتريان نشان ميدهد كه او نيز در تمام زندگياش به مقام انساني فكر كرد و از آن نوشت. پینوشتها: 1. ديدرو، پيتر فرانس، ترجمه احمد سميعي (گيلاني)، نشر نيلوفر 2،3. گفتوگو با مرتضی کلانتریان، سالنامه روزنامه «شرق»، اسفند ۱۳۹۰
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.