در جستوجوي انسانيت
شرق: از همان اولين كتابي كه مرتضي كلانتريان در اواخر دهه چهل به فارسي برگرداند، معلوم بود كه او با نگاه و دركي خاص به سراغ ترجمه ميرود و مفهوم انتخاب در كار ترجمه براي او مصداقي كامل دارد. «لطف ديررس» آلن پيتون نخستين ترجمه كلانتريان بود كه در سال 1348 و با كمك عبدالله توكل منتشر شد. كلانتريان در مصاحبهاي كه چند سال پيش در روزنامه «شرق» به چاپ رسيده بود، گفته بود كه يكي از دلايل انتخاب «لطف ديررس» اين بوده كه اين اثر روايتي از مسئله نژادپرستي به دست داده؛ مسئلهاي كه شايد امروز به اندازه آن دوران بغرنج نباشد اما در زمان ترجمهاش به فارسي بهعنوان مسئلهاي حاد مطرح بوده است. پس از انتشار «لطف ديررس» چند سالي ميگذرد تا دومين ترجمه كلانتريان منتشر شود: «دايي من بنژامن» از كلود تيليه كه در سال 1356 به چاپ رسيد. در همين سال دو اثر ديگر نيز با ترجمه كلانتريان منتشر شدند: «نقطهضعف» و «مرگ كثيف». «دايي من بنژامن» اثري كلاسيك است كه اگرچه در ادبيات فرانسوي اثري مهم بهشمار ميرود اما تيليه جزو آن دسته از نويسندگان كلاسيكي است كه تا پيش از انتشار اين كتاب در ايران ناشناخته بود و كلانتريان با انتخاب اثري از او معرفياش كرده بود. «دايي من بنژامن» را مبناي طنز در ادبيات فرانسه دانستهاند هرچند انتشارش در آن سالها در ايران با اقبال چنداني روبهرو نشد. «نقطهضعف» رماني از آنتونيس ساماراكيس است كه جايزه ادبي يونان را كسب كرده است. در روايت اين رمان طنزي درخشان و سياسي ديده ميشود و طنز يكي از آن عناصر مشتركي است كه در اغلب آثاري كه كلانتريان انتخاب و ترجمه كرده ديده ميشود. «مرگ كثيف» رماني است از پيير ژان رمي كه هم بهلحاظ درونمايه و هم به لحاظ فرم اثري حائز اهميت است. «مرگ كثيف» متعلق به جريان رمان نو است و درونمایهای سياسي هم دارد البته سياست در روايت اين رمان مخفي و پوشيده است و بايد به ريزهكاريها دقيق شد تا محتواي سياسياش را دريافت. «مرگ كثيف» روايتي است از جابهجايي استعمارگر و استعمارشده و اشغالگر و اشغالشده. كلانتريان در گفتوگويي با «شرق» درباره اين رمان گفته بود: «در مورد مرگ كثيف همانطور كه گفتم جنبه سياسياش برايم مطرح بود و هنوز از مرض سياسي، كاملا شفا پيدا نكرده بودم. واقعيت اين است كه انسانيت را همانطور كه مونتالبان گفت، نميشود نفي كرد و من خوشحال ميشوم هرجا كه بندها پاره ميشوند و مردم ميريزند توي خيابان. نميتوانم خوشحال نشوم. دست خودم نيست و اين درون من است و كاريش نميشود كرد». در سال 1357 «رؤيا و تاريخ آمريكا در دو قرن» نوشته كلود ژولين با ترجمه كلانتريان منتشر ميشود. ترجمه اين كتاب نشان از سليقه و دغدغهاي ديگر هم در كلانتريان دارد و بهنوعي نشاندهنده وجهي ديگر در شخصيت او است. پس از اين، كلانتريان به سراغ شاهكاري از هاينريش بل ميرود و «سيماي زني در ميان جمع» را در سال 1362 منتشر ميكند. كلانتريان بارها گفته بود كه در هرچه ترجمه كرده بهدنبال انسانيت بوده و خود ترجمههايش هم بهخوبي اين نكته را نشان ميدهد. در اين رمان زني در مركز روايت قرار دارد و مرور سرگذشت او در سالهاي مختلف عمرش تصويري از آلمان دوران جنگ و پس از جنگ به دست ميدهد. «وجدان زنو» رماني است از ايتالو اسووو كه در سال 1363 منتشر شد. كلانتريان در ابتداي كتاب نوشته بود كه اين نكته اساسي در «وجدان زنو» اين است كه انسان ياراي تغيير سرنوشت خود را ندارد. او درباره اهميت ايتالو اسووو هم نوشته بود: «وقتي كه از ادبيات جديد اروپا صحبت ميكنيم و بلافاصله به ياد جويس، پيير آندلو، كافكا، پروست، لارنس، ژيد و توماس مان ميافتيم، نبايد فراموش كنيم كه ايتالو اسووو چه از جهت اصالت سبك و چه از جهت غناي ادبي از زمره اين پيشگامان ادبيات نوين اروپاييست». عجيب اينكه اين رمان هم اگرچه اهميتي زياد دارد اما هنگام انتشارش با اقبال زيادي روبهرو نشد و بااينحال كلانتريان هيچگاه به اين دليل سليقه و پسندش را رها نكرد و بازهم بر اساس دغدغههايش و نه سليقه بازار به سراغ ترجمه رفت. «حقوق بينالملل در جهاني نامتحد» از آنتونيو كاسسه در سال 1370 به چاپ رسيد و اين هم جزو آندسته از ترجمههاي حقوقي كلانتريان است كه در عرصه حقوقي اهميت زيادي دارد. «منم فرانكو»ي مانوئل واسكس مونتالبان ترجمه بعدي كلانتريان است كه در ميانه دهه هفتاد منتشر شد. كلانتريان در گفتوگويي با «شرق» ترجمه اين كتاب را اداي ديني به همه آناني دانسته بود كه در سراسر جهان مظلومانه كشته ميشوند. در اين رمان روايتي از دوران فرانكو ارائه شده و در اينجا ما هم با چهره خود فرانكو روبهرو هستيم و هم با روايتي كساني كه در آن سالها مورد ستم او واقع شدهاند. در سال 1375 سه اثر ديگر با ترجمه كلانتريان به چاپ رسيدند: «خاطرات يك بچه ناقلا»، «نقش زور در روابط بينالملل» و «بررسي يك پرونده قتل». «خاطرات يك بچه ناقلا» اگرچه در ظاهر اينطور به نظر ميرسد كه كتابي براي كودكان و نوجوانان است اما خود كلانتريان گفته بود كه اين كتاب اصلا براي بچهها نيست و اين نكته از مقدمه كتاب هم مشخص است. «نقش زور در روابط بينالملل» اثر ديگري از كاسسه است و كلانتريان با اين كتاب بازهم اثر ديگري در حوزه حقوق بينالملل به دست داده بود. «بررسي يك پرونده قتل» كه زير نظر ميشل فوكو نوشته شده، كتابي خواندني است درباره پرونده قتلي در فرانسه قرن نوزدهم كه از تأثير روانپزشكي در سيستم قضائي در آن بحث شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.