|

از مُلک ادب حکم‌گزاران همه رفتند

سعید محبی

شرق: «آنها با گذراندن شب و روزشان در ميان صفحات مجموعه‌هاي قوانين خود سرانجام مفهوم دقيق رابطه‌هاي انساني را گم مي‌كنند و از ياد مي‌برند». مرتضي كلانتريان خود يك‌تَنه مصداق نقض اين جمله از رمان «محاكمه»ي كافكا بود. كلانتريان سَري در حقوق داشت اما سوداي ادبيات او را به ساحتِ ديگري كشانده بود. ترجمه رمان‌هايي كه همه دغدغه عدالت و آزادي دارند يا عليهِ تبعيض و نابرابري دادِ سخن مي‌دهند همراه با ترجمه و تدوين آثار حقوقي انتقادي كه گفتمان مسلط جامعه حقوقي دست‌كم در كشور ما با آن بيگانه بود. اغراق نيست اگر بگوييم در صحنه فرهنگ ما، مرتضي كلانتريان، حقوق‌دان و مترجمي بود كه به پيوند ادبيات و حقوق معناي تازه‌ای داد. مرتضي كلانتريان، در 87 سالگي جهان زندگان را ترك گفت. او دانش‌آموخته حقوق بود و بعد از اخذِ دكتراي حقوق در پاريس، به وطن بازگشت و بيست سال قاضي دادگستري بود. با نگاهي گذرا به كارنامه دكتر كلانتريان درمي‌يابيم كه او نه‌تنها حقوق‌داني متفاوت، كه مترجمي يكسره خلاف‌آمدِ جريان ادبي بود كه به نظم بازار و خواستِ حزب و دستورالعمل نحله‌اي فكري بيشتر توجه داشت تا انتخاب و ضرورتي كه هر ترجمه بايد حاملِ آن باشد. بعد از گذشتِ قريب دو ماه از مرگِ مرتضي كلانتريان، روز شنبه پنجم مرداد، به ‌همتِ مجله «بخارا» و خانه انديشمندان علوم انساني مجلسي در يادبود اين مترجم فقيد برگزار شد و جمعي از اهالي ادبيات و حقوق گرد آمدند تا در باب فضيلت‌هاي مترجمي بگويند كه سالياني در سكوت و در نهايتِ تواضع ترجمه كرد و نوشت بي‌آن‌كه هيچ سوداي نام و ناني در سر داشته باشد. در ابتداي اين مراسم علي دهباشي بانيِ اين مجلس با خيرمقدم به خاندان دكتر كلانتريان و سخنرانان و حاضران از روزگاري سخن گفت كه رمان‌خواندن سكه رايج بود: «براي ما كه رمان مي‌خوانديم، انتشار رمان مرگ كثيف با ترجمه مرتضي كلانتريان، يك حادثه بود. آن‌موقع ما مترجم را نمي‌شناختيم. يادم هست از انتشارات آگاه تا چهارراه رضايي رمان را خواندم يعني بلعيدم، اسكن كردم. بعدها ما بيشتر با دكتر كلانتريان آشنا شديم و دستِ روزگار ما را به كوي دوست، بهجت‌آباد رساند». دهباشي با اشاره به دوران همسايگي‌اش با دكتر كلانتريان از ساختمان‌هاي بهجت‌آباد گفت. اينكه از معدود مجتمع‌هايي است كه چهره‌هاي فرهنگي بسياري در آن زندگي مي‌كردند و هنوز هم زندگي مي‌كنند. از عبدالحسين زرين‌كوب و شاهرخ مسكوب و پرويز مرزبان و دكتر روح‌الاميني كه از ميان رفته‌اند و چهره‌هاي ديگري كه همچنان آنجا هستند هم‌چون محمدتقي غياثي كه عمرش دراز باد. علي دهباشي هم‌چنين گفت كه كمتر كسي را در ميان حقوق‌دانان سراغ داريم كه مانند دكتر كلانتريان چندوجهي باشند، نمونه‌اش دكتر محبي كه از سخنرانان جلسه هستند و سرآمدِ و پيرِ همه ما، محمدعلي موحد كه يك پاي در ادبيات و يك پاي در حقوق و فلسفه دارند و همه هم در اوج. «شب مرتضي كلانتريان» در ميان جمعي از اهالي حقوق و ادبيات برگزار شد و در اين مراسم مازيار كلانتريان، پسر مرتضي كلانتريان قطعاتي را با ساز دوتار و سه‌تار نواخت. از دیگر بخش‌های جالب ‌توجه این مراسم پخشِ تكه‌هايي از سخنرانيِ دكتر كلانتريان بود مربوط به تنها جلسه‌اي كه سال‌هاي دور در مرداد 1382 به ‌قصدِ مرور كارنامه ايشان برگزار شده بود و شخصیت‌هایی هم‌چون دکتر محبی و رضا سیدحسینی و منوچهر بدیعی و کاوه میرعباسی و دیگر نامداران عرصه ادبیات و حقوق در آن شرکت داشتند. در «شب كلانتريان» ابتدا سعيد محبي به سخنراني پرداخت كه ساليان درازي از دوستان و همكارانِ مرتضي كلانتريان بوده است. محمود آموزگار، حقوق‌دان و ناشر نيز از جنبه‌هاي حقوقي اين مترجمِ فقيد گفت. سعيد جمشيدي‌فر، برادر همسر دكتر كلانتريان نيز از جانبِ خانواده ايشان سخنراني كرد. اسدالله‌ امرايي، مترجم از آشنايي‌اش با كلانتريان گفت و آثار مهمي كه او در زمينه ادبيات ترجمه كرده است و براي نمونه چند تكه‌اي از ترجمه‌هاي ايشان را خواند. علي دهباشي نيز در سخناني به جايگاه مرتضي كلانتريان در فرهنگ ما اشاره كرد. سعید محبی با اشاره به سالیانی که با دکتر کلانتریان در دفتر خدمات حقوقی همکار بود از پیوند ادبیات و حقوق گفت. دکتر محبی خود حقوق‌دانی است که به ادبیات علاقه‌ای وافر دارد و آثار ادبی را دنبال می‌کند. در مورد ترجمه‌های مرتضی کلانتریان گواه این مدعا، نقدهایی است که سعید محبی در زمان انتشار آثاری هم‌چون «وجدان زنو» نوشت. محبی معتقد است بین حقوق و ادبیات ارتباطی هست که به دو مقوله آزادی و عدالت برمی‌گردد. ادبیات و حقوق هر دو با این دو مفهوم سر و کار دارند و هر دو به بیانی به دنبال عدالت و آزادی هستند. کلانتریان نیز که سالیانی در کسوت قضاوت مشغول به کار بوده است سری در ادبیات و پایی در حقوق داشت و از این رو به قول دکتر محبی در آستان آزادی سر داشت و دلبسته عدالت بود. جمشید آموزگار نیز که به ترجمه‌های خلاف‌امدِ مرتضی کلانتریان در زمینه حقوق اشاره کرد که به‌زعم او دریچه‌ای تازه به روی جامعه حقوقی و فرهنگی گشوده است. اسدالله امرایی با اشاره به ترجمه‌های ادبی این مترجم که کاری به بازار نداشت از نسل مترجمانی گفت که حرف‌ها و تفکرات‌شان را از زبان دیگران می‌گفتند. سعید جمشیدی‌فر نیز به علایق جانبی دکتر کلانتریان اشاره کرد که کمتر کسی از آن خبر داشت. بخش‌هايي از اين سخنان در صفحاتِ پيش‌رو آمده است. ‌

مغني كجايي نوايي بزن/ به ما بينوايان صلايي بزن مغني ملولم دوتايي بزن/ به يكتايي او كه تايي بزن به مستان نويدِ سرودي فرست/ به ياران رفته درودي فرست مغني نواي طرب ساز كن/ به قول و غزل قصه آغاز كن که بار غمم بر زمین دوخت پای/ به ضرب اصولم برآور زِ جای چقدر دشوار است براي خانواده و دوستانِ دكتر كلانتريان كه بعد از سال‌ها اُنس و مؤانست و مرافقت و گفت‌وگو در فضايي صميمي او را از دست دادند و داديم. نصرت رحماني -كه خدايش در مينو جاي دهاد- قصيده‌ مفصلي دارد كه دو بيت آن بسيار جالب است: روزی به پير ميكده گفتم كه عمر چيست؟/ پلكي به روي هم زد و گفتا که هان! گذشت/ گفتم كه عشق چيست؟ تهي كرد جام و گفت:/ بر هر كسي به شيوه‌اي اين داستان گذشت! از نسلِ مرتضي كلانتريان و مصطفي رحيمي و حسن هنرمندي و رضا سيدحسيني چه مي‌توان گفت كه در حقشان جفا نشده باشد؛ نسلِ دهه سي و چهل كه دهه پنجاه دورانِ درخشش‌شان بود. انسان وقتي در حالات و روز و وضع و گذشته آنها فكر مي‌كند به احترام كلاه از سر برمي‌دارد. اينها در دوراني زيستند كه به ‌قولِ آرامش دوستدار «دوران امتناع» بود. نسلِ مشروطه به نوميدي خود رسيده و از آن گذشته بود، نسلِ بعد از مشروطه هم نهضت ملي‌ نفت را تجربه كرده بود و اينها چراغِ فكر و آگاهي را در چراغ‌دانِ روشنفكري و تلاش انساني زنده نگه داشتند. نسلِ دهه سي و چهل، نسل عجيبي بودند. اغلبشان سَر در دامان حزب توده داشتند: بعضي عضو بودند، بعضي سمپات بودند يا روزنامه‌هاشان را مي‌خواندند و فكر مي‌كردند در پيامِ حزب توده، صلاح و رستگاري نهفته و خُب بعد از مدتي معلوم شد كه اين‌طور نيست و اين بود كه از حزب توده و نهضت ملي هم نوميد شدند؛ اما تلاش را رها نكردند. ما كه از نسلِ دهه‌هاي چهل و پنجاه هستيم وامدارِ تلاش نسل‌‌هايي همچون نسل دكتر كلانتريان هستيم. درباره كارهاي حقوقي كه ايشان از خود به‌ جاي گذاشتند بسيار مي‌شود صحبت كرد؛ اما يادم هست يك بار درباره ارتباط ادبيات و حقوق با ايشان صحبت كرديم. كتابِ «ادبيات و حقوق» فيليپ مالوري تازه درآمده بود، البته ايشان به حكايت ترجمه‌هايشان از ادبيات و حقوق بي‌اطلاع نبود. در دهه شصت به‌دليل اينكه به دفتر خدمات حقوقي رفته بود و درگير پرونده‌هاي بين‌المللي شده بود، شايد بيش از پيش توجهش به اين موضوع جلب شده بود. يكي ديگر از دلايلش هم فكر مي‌كنم آشنايي ايشان با آنتونيو كاسسه بود، حقوق‌دان برجسته بين‌المللي ايتاليايي و استاد دانشگاه فلورانس بود و بعدها هم اولين دادستان شد و مدتي هم رئیس دادگاه ویژه ترور رفیق حریری بود و از معدود حقوق‌دان‌هايي بود كه حاضر شد در دعاوي بين‌المللي با ايران كار كند. آقاي آنتويو كاسسه تمايلات لِفتيستي داشت، چپ بود و كتاب‌هايي هم كه از او منتشر شده، از ديدگاه چپِ معترض است. تصور مي‌كنم شايد دكتر كلانتريان زماني توجهش بيشتر به رابطه ادبيات و حقوق جلب شد كه كتابِ كاسسه، «حقوق بين‌الملل در جهاني نامتحد» را دست گرفت تا ترجمه كند و با نگاه كاسسه به مسائل حقوقي آشنا شد. اگر هم اين تمايل قبل از آن بود تا اين حد فعال نبود. بعد از آن بود كه كتاب «ادبيات و حقوق» فيليپ مالوري و «بشريت و حاكميت‌ها» از مونیک شمیلیه ژانرو را ترجمه كرد و «قرارداد اجتماعی» ژان ژاک روسو را ظاهرا به سفارش ناشرش چاپ كرد. اين توجهِ زنده‌ياد مرتضي كلانتريان به مقوله ادبيات و حقوق يكي از دل‌مشغولي‌ها و دغدغه‌هايش در بيست سال آخر عمرش بود. من يك وقتي به او گفتم كتاب «ادبيات و حقوق» خيلي كتاب خوبي است، اي كاش حقوق‌دانان ما بيشتر با اين مقولات آشنا شوند. نويسنده در اين كتاب، مضامينِ حقوقي را كه در آثار مختلف آمده جمع‌آوري كرده و پاساژي از يك رمان يا نمايش‌نامه آورده كه متضمن يك ديالوگ، تصوير يا ايماژ يا تِم حقوقي است. پرسيدم شما چطور به اين كتاب دسترسي پيدا كرديد، البته دكتر كلانتريان توضيح نداد كه رفرانسش چه كسي بوده اما گفت از زماني كه من به این مقوله وارد شدم، نگاهم به ادبيات هم فرق كرده است، اين‌قدر كه ارتباط دو مقوله ادبيات و حقوق در ذهنش چفت شده بود. بعد كه كتاب «قرارداد اجتماعي» روسو را چاپ كرد با آن حواشي، به او گفتم اين كتاب يك‌جور دايره‌المعارف است، براي اينكه هركس از اهل فكر و اهل نظر هرچه درباره «قرارداد اجتماعي» گفته در اين كتاب آمده است، از فيلسوفان و روشنفكران قديم گرفته تا سارتر كه كمابيش معاصر ماست. گفت بله، اما پشيمان شدم كه اين كتاب را ترجمه كردم! گفتم چرا؟ گفت چون فكر مي‌كنم به زيرك‌زاده جفا كردم براي اينكه حق تقدم در ترجمه با او بود و احساس مي‌كنم نبايد اين كار را مي‌كردم؛ من گفتم اين مطلبِ ديگري است و نبايد از اين حيث احساس كنيد حق كسي ضايع شده، شما كه در مقدمه هم اشاره كرده‌ايد و اهلِ نظر و كتاب هم مي‌دانند و مَنسي و مغفول بر كسي نيست! تصويري كه من از دكتر كلانتريان در ذهن دارم، حقوق‌داني بود كه در ده، بيست سالِ آخر عمرش به‌خوبي توانسته بود ارتباط ادبيات و حقوق را پيدا كند. من از سال 62-63 از نزديك با ايشان آشنا شدم و پيش از آن كلانتريان را به نام مي‌شناختم. در مدت آشنايي‌مان هيچ‌وقت فرصتي پيش نيامد، تا در‌اين‌باره بحث كنيم اما من فكر مي‌كنم ارتباط بين دو مقوله ادبيات و حقوق در يك جاي ظريفي است: هر دو اين مقولات يك دغدغه دارند، دغدغه هر دو آزادي و عدالت است، هركدام به زباني و هركدام از منظري. حقوق، يك تعريف مكانيكي و فرماليستي دارد كه «مجموعه قواعدي است براي تنظيم روابط اجتماعي و جلوگيري از هرج‌ومرج». اين تعريفِ كلاسيك حقوق است اما حقوق‌داناني هستند كه در سي سال اخير يك عنصر بسياربسيار مهم بر اين تعريف افزوده‌اند كه عنصري غايت‌گرايانه است. مي‌گويند «حقوق عبارت است از علمي كه موضوع آن تنظيم روابط اجتماعي است و جلوگيري از هرج‌ومرج به‌منظور اجراي عدالت» نَه هرگونه تنظيم روابطي كه قانون آن را يك پارلمان منسوبِ اصحاب قدرت تصويب كند و نَه مجرياني كه خودشان اولين ناقضان قانون هستند و... بلكه مجموعه‌اي كه هدف و غايتش اجراي عدالت باشد. همين مفهوم در نزد اصحاب ادبيات، شعرا، نويسندگان و هنرمندان هم هست. آنان هم دلدادگانِ «عدالت»‌ هستند. همين‌طور «آزادي» از مقولات مهمِ حقوق عمومي است. حقوق در يك تقسيم‌بنديِ كلي شامل حقوق خصوصي و حقوق عمومي است. حقوق خصوصي ناظر بر روابط خصوصي افراد است و موضوعِ حقوق عمومي حقوق اساسي است. من حقوق عمومي را به «گفت‌وگوي آزادي و قدرت» تعبير مي‌كنم. آزادي از مقولاتي است كه حقوق عمومي متولي و متصدي آن است و به همين دليل در قانون اساسي كشورها معمولا بابِ «حقوق ملت» مهم‌تر از ساير ابوابِ قانون است كه در مورد تنظيم قوا و ساختار دولت و نحوه بودجه و اين‌دست مسائل است. اما مهم‌ترين قسمت قانون اساسي آنجايي است كه حقوق ملت را تنظيم و وضع مي‌كند و برايش ضمانت اجرا مي‌گذارد البته قانون اساسي در خودش ضمانت اجرا ندارد و اين مقوله در قانون عادي بايد بيايد، در قانون اساسي تنها اصول و بنيادها مي‌آيد. موضوع حقوق عمومي تضمين آزادي‌هاي فردي است. چه‌قدر رمان نوشته شده كه مضمون اصلي‌اش آزادي است، چه‌قدر قطعه موسيقي ساخته شده از كلاسيك تا معاصر كه تِم اصلي‌اش تشرف به آزادي و ستايش آزادي است. يا در زمينه نقاشي كه مي‌شود صدها تابلو را نام برد، يكي‌اش نقاشي معروفِ ونگوگ كه قبل از خودكشي‌اش كشيد به اسمِ «مرغزار و كلاغ‌ها» كه موضوع اصلي آن آزادي است. تم اصلي آن يك مرغزاري است كه چند كلاغ در آن پرواز مي‌كنند. ونگوگ اين تابلو را لحظاتي قبل از خودكشي‌اش كشيد و در نامه‌اي به برادرش، «تئو» نوشت: احساس خفقان مي‌كنم. بد نيست جملاتي را از قولِ آنتونن برايتان بخوانم: «روزي جلادان به‌سراغ ونگوگ آمدند. درست همان‌طور كه به‌سراغ بودلر، پو و لوتر آمون رفتند. به او گفتند: ونگوك ديگر بس است. به‌سوي گور بشتاب. به‌قدر كافي از نبوغِ تو كشيده‌ايم. و بي‌نهايت و آزادي براي ما است. ونگوگ به‌خاطر دست‌نيافتن به بي‌نهايت و محروميت از آزادي نبود كه مرد، بلكه بدين خاطر مرد كه ديد همه آن اراذل و اوباش عروسِ عدالت و بي‌نهايت را از او دريغ مي‌كنند. همان‌ها كه در طول زندگي‌اش هم انگار جاودانگي را از او دريغ مي‌كردند. ون‌گوگ مي‌توانست براي تداوم زندگي‌اش به ‌حد كافي بي‌نهايت و جاودانگي بيايد اگر آگاهي ددمنشانه توده‌ها كه هرگز هيچ سروكاري با نقاشي و شعر نداشتند، از او بي‌نهايت را دريغ نمي‌كردند. هيچ‌كس به‌ دستِ خود دست به خودكشي نمي‌زند. هيچ‌كس هرگز به دست خود زاده نشده است و حتي هيچ‌كس به دست خود نمي‌ميرد. بايد سپاهي از شرارت‌پيشگان در كار باشند تا بدن را وادارند جلوي طبيعت بايستد يعني زندگي را از خود بستاند». يكي از جاهايي كه به‌نظرم ادبيات و حقوق با هم پيوند وثيق و ركيني پيدا مي‌كنند، در همين دو مقوله است: التفات و اهتمام به آزادي و عدالت. مرتضي كلانتريان از كساني بود كه به‌خوبي در آستانِ آزادي سر داشت و دلبسته عروسِ عدالت بود. درباره فضايلِ دكتر كلانتريان و هم‌نسلانش هرچه بگوييم كم گفته‌ايم و در مورد كارهاي حقوقيِ ايشان دامنِ سخن فراخ است و مرا فراغ نيست كه بيان كنم. اما ايشان خدمت بزرگي به جامعه حقوقي كرده است. كمتركسي از اهالي ادبيات به حقوق سفر مي‌كند. كمتركسي از حقوق به ادبيات سفر مي‌كند؛ براي اينكه حقوق نوعي تربيت ذهني به حقوق‌دان مي‌دهد كه او را سختگير و محافظه‌كار مي‌كند و عالم ادبيات و هنر عالمِ آزادي است. حقوقْ علمِ الفاظ است و بخش عمده ذهنِ حقوق‌دان درگير واژه‌هاست و دشوار است براي حقوق‌دان كه خود را از آن تربيت جدا كند و به عالم هنر و ادبيات بيايد اما كلانتريان از معدود كساني بود كه در این زمينه به نيكي گام سپرد كه به‌قول سعدي: رحم‌الله معشر الماضین/ که به مردی قدم سپردندی راحت جان بندگان خدای/ راحت جان خود شمردندی کاش آنان چو زنده می‌نشوند/ باری این ناکسان بمردندی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.