مترصد تسلیم یا به دنبال تفاهم
رضا شریفی
در اوضاع پرتنش خاورمیانه و در مواجهه با ایران، شاهد دو طرز فکر تقریبا متعارض در بین تحلیلگران غربی هستیم؛ طرز فکری مبتنی بر تهدید و فشار مترصد تسلیم تمامعیار کشورمان، در مقابل طرز فکری نگران جنگ و درگیری به دلایل امنیتی و اقتصادی در جستوجوی راهکاری برای تفاهم! گروه اول اغلب دستراستیهای آمریکا هستند و گروه دوم اکثر اروپاییها.وبسایت «شورای آتلانتیک» در تحلیل اخیر خود اینگونه استدلال میکند که اگر قرار بود تحریمهای اِعمالی بر اقتصاد ایران رفتار منطقهای جمهوری اسلامی را تغییر دهد، باید این اتفاق ابتدا در فاصله زمانی بین سالهای 2011 تا 2016 میلادی (قبل از انعقاد برجام) میافتاد؛ در زمان تحریمهای اقتصادی شدید بینالمللی بر ایران. اما تجربه تاریخی نشان میدهد نه تنها سیاستها و رفتار منطقهای ایران در این دوران تغییری نکرد، بلکه شاید به نوعی (به نظر این تحلیلگر) خصمانهتر شده بود، پس در خوشبینانهترین تفسیر باید گفت عملکرد و سیاست منطقهای جمهوری اسلامی از وضعیت اقتصادی آنها مستقل است. اما نتیجهگیری نهایی تحلیلگر سایت «شورای آتلانتیک» جلب توجه میکند. وی میگوید همه سیاستهای دولت آمریکا، شامل تحریمهای کمرشکن اقتصادی، شاید ایران را برای توافقی جدید که دربرگیرنده مسئله موشکهای بالستیک این کشور باشد تشویق کند، ولی با توجه به این واقعیت که (به ادعای این تحلیلگر) دخالتهای منطقهای ایران جزء ذاتی ایدئولوژی انقلابی حاکم بر ایران است؛ ایدئولوژیای که گذار از آن یعنی گذار از اصل مفهوم انقلاب، مجبورکردن حکومت جمهوری اسلامی به تغییر سیاستهای کلی خود در منطقه خاورمیانه و پایاندادن به دخالتهای منطقهای آنها غیرمحتمل به نظر میرسد، چه با ابزار تحریم و فشار اقتصادی و چه با ابزار مذاکرات دیپلماتیک!در تحلیلی دیگر، وبسایت «شورای روابط خارجی» با اشاره به جایگاه همچنان حیاتی سوختهای فسیلی در مناسبات بینالمللی، توضیح میدهد هر گونه اختلالی در تولید یا عرضه نفت خام، کل بازار جهانی انرژی را به لحاظ قیمت متأثر میکند. تحلیلگر این وبسایت سپس نتیجه میگیرد این واقعیت درباره بازار جهانی نفت، در واقع اهمیت بینالمللی هر گونه تهدید و اختلالِ حرکت نفتکشها در تنگه هرمز را نشان میدهد؛ مسئلهای که متعاقبا به کل اقتصاد جهانی و همه کشورهای مصرفکننده انرژی مربوط میشود و نه صرفا شرکتهای مرتبط با نفت خلیج فارس. اما جمعبندی تحلیلگر وبسایت «شورای روابط خارجی» کمی عجیب و افراطی به نظر میرسد: «با توجه به تئوری بازدارندگی سلاحهای اتمی، میتوان استنتاج کرد قاعدتا ایران در صورت دستیابی به سلاح هستهای هیچگاه در وضعیتی متعارف از آن استفاده نخواهد کرد. اما از سوی دیگر، برخی حرکات اخیر حکومت جمهوری اسلامی نشان میدهد ایران لزوما مایل به انجام بازی متعارف نیست پس اگر در شرایط بحرانی مثلا امنیت داخلی ایران به خطر بیفتد، استعمال هر گزینه نامتعارفی [...] برای کنترل تنگه هرمز محتمل است. بنابراین نیروهای غربی باید با استفاده از هر ابزاری از جمله ائتلاف نظامی و حملات پیشگیرانه به تأسیسات اتمی ایران، مانع از دستیابی آنها به سلاح هستهای شوند. بنابراین چنین اقداماتی حتی بر هر گونه عملیات نظامی متعارف در تنگه هرمز برای ایجاد امنیت آن (در مواجهه با ایران) تقدم و اولویت کاربردی دارد!!». اما در جبهه مقابل، تحلیلگر وبسایت «گروه بینالمللی بحران» چنین به تشریح وضعیت میپردازد که در بحران کنونی خاورمیانه، سه خطر اساسی به صورت تهدیدهای بالقوه پیشروی جامعه جهانی و بهویژه کشورهای اروپایی است؛ اول خطر خروج ایران از برجام (یا ادامه کاهش تعهدات آنها) دوم خطر درگیری نظامی مستقیم بین ایران و نیروهای ایالات متحده و سوم خطر گسترش محسوس درگیریهای منطقهای بین نیروهای تحت حمایت تهران و قدرتهای منطقهای یا بینالمللی. به تحلیل این وبسایت، اقدامات اروپا در مواجهه با اولین خطر مذکور بر دو تهدید بعدی نیز کاملا تأثیرگذار خواهد بود. پیشنهاد تحلیلگرِ وبسایت «گروه بینالمللی بحران»، کاربردیکردن کانال مالی اینستکس با تزریق سرمایه هنگفت و تشویق به مشارکت کشورهای غیراروپایی در آن است. وی در ادامه میافزاید: «همچنین به طور جداگانه، اتحادیه اروپا باید روابط صنعتی خود را با ایران در حوزههای مشخصی توسعه دهد؛ از جمله حوزههایی همچون آب، کشاورزی و صنایع مولد غیرنظامی. در کنار توسعه چنین روابطی، مسائل منطقهای مثل جنگ یمن یا سوریه و حتی افغانستان و عراق باید موضوع بحث و دیالوگ بین کشورهای بزرگ اتحادیه اروپا و حکومت ایران باشد و چنین روابطی میتواند به بحث درباره مسائل موشکی و حقوقبشری نیز بینجامد. در واقع، منافع اقتصادی و توسعه روابط صنعتی میتواند متضمن حفظ دیالوگ و اثرگذاری اروپا در مواجهه با مسائل نظامی و منطقهای ایران باشد؛ روندی که مانع افزایش تنشهای امنیتی خواهد شد».در جمعبندی بسیاری از کارشناسان، میتوان نگاه اروپاییها را در مواجهه با ایران به نسبت کاربردی و برآمده از شناخت عمیقتر نسبت به ذهنیت ایرانی و همچنین نظام جمهوری اسلامی دانست و در مقابل نگاه آمریکایی دستراستی به ایران را منتج از سطحینگری و کلینگری در مواجهه با کشورهای حوزه خاورمیانه و شمال آفریقا ارزیابی کرد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.