کتابی دیگر درباره کانت
نشست نقد و بررسی کتاب «فلسفه علم کانت» نوشته رضا ماحوزی با حضور مؤلف، منوچهر صانعی درهبیدی و علی حقی در سرای کتاب مؤسسه خانه کتاب برگزار شد. آنچه در ادامه میخوانید، گزیدهای از سخنان صانعی درهبیدی و حقی به نقل از خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) است.
صانعیدرهبیدی: مشکل فرهنگی ایرانیان با مسائل علمی عنوان کتاب اخص است؛ درحالیکه محتوایش بیش از آن چیزی است که در عنوان آمده است و اگر قرار بود من نامی برای این کتاب بگذارم، آن را متمرکز بر نقد و تحلیل اندیشههای کانت میکردم. مشکلی فرهنگی در دیدگاه ایرانیان درباره برخی مسائل علمی وجود دارد. ما از منابع غربی موثق در دنیای امروز از 150 سال گذشته تاکنون آثار زیادی را مطالعه کردهایم که در آنها بیان شده که طالس گفته همه پدیدهها از آب به وجود آمده است. تا سالها پیش نیز اغلب فکر میکردند هیدروژن ماده اولیه جهان را تشکیل داده است. حال این جمله طالس در فرهنگ ما اینگونه بیان میشود که او گفته آب اولین مادهای است که خدا آفریده است؛ بنابراین میبینیم که چگونه بدفهمی از این موضوع وجود دارد. از سوی دیگر ابنسینا وقتی میخواهد ارسطو را معرفی کند، سخنانی را به او نسبت میدهد که بیش از نیمی از آنها هیچ ارتباطی به ارسطو ندارد. در چند دههای که مشغول تدریس فلسفه غرب بودهام، بارها از مراکزی به من تذکر دادند که مراقب حرفهایم باشم و در آخر نیز من را به اسم بازنشستگی از دانشگاه اخراج کردند. این نبود فهم درست از فلسفههای غربی گرفتاری شدید ماست و ربطی هم به دین و انقلاب ندارد؛ بلکه چند قرن است که دچارش هستیم. ما سالهاست است که نسبتهای پرت به فلسفه غرب میدهیم؛ اما رضا ماحوزی در کتاب «فلسفه علم کانت» سعی کرده که کانت، این فیلسوف برجسته عصر جدید را غیرقابل نقد نخواند. این کتاب به نسبت بسیاری از تألیفات ایرانیان درباره کانت اثر بهتری است و فهم درستی از کانت در آن بیان شده است. بیشترین ترجمه آثار کانت به فارسی به قلم من است. من همه آثار کانت را به آلمانی خواندهام و با چموخم آثارش آشنا هستم و پیچیدگیهای اندیشه او را میدانم. یک مشکل دیگر مترجمان و مؤلفان فارسی در این است که کانت را از طریق ترجمههای انگلیسی خوانده و ترجمه کردهاند. مثلا یک اشتباه در ترجمه دازاین (Dasein) است. میدانیم که پیش از هایدگر این کانت بود که مفهوم «Dasein» را مطرح کرد. عموم مترجمان انگلیسی این واژه را به اگزیستانس ترجمه کردهاند که غلط است و همین درک غلط به فارسی هم منتقل شده است؛ اما به نظرم رضا ماحوزی بسیار خوب کانت را فهمیده و البته زبانش نیز مغلق و پیچیده نیست. البته کتاب برخی ایرادات محتوایی هم دارد. در کتاب بیان شده که فلسفه کانت فلسفه وحدت است؛ درحالیکه کانت فیلسوف انفصال است. از سوی دیگر در صفحه 16 کتاب بیان شده که رهبری عقلگرایی کار لایبنیتس است؛ درحالیکه دکارت چنین لقبی را یدک میکشد. در صفحه 21 نیز انقلاب کوپرنیکی به شخص دیگری نسبت داده شده؛ درحالیکه این انقلاب به هیوم نسبت داده میشود. در برخی از صفحات کتاب از واژه نقش استفاده شده که در بافت فلسفه این واژه معنا ندارد و باید به جای آن از کلمه کارکرد استفاده شود. در کتاب برخی ایرادات ترجمهای هم وجود دارد. در ترجمه اثر باید به جای واژه استعلایی از فراتجربی استفاده شود و به جای واژه آرگیومنت آنتولوژیکال از واژه برهان وجودی بهره گرفته شود. همچنین واژه ایده در فلسفه کانت با توجه به میزان فکری باید به معنا ترجمه شود. حقی: جای خالی یکی از مباحث کامل درباره کانت در زبان فارسی بیش از 500 جلد کتاب نوشته شده است؛ اما آنچه در میان آثار او کمتر مورد توجه قرار گرفته، کتاب «مبادی مابعدالطبیعی اولیه علوم طبیعی» است و ماحوزی برای نخستینبار با نگارش این کتاب این خلأ را پر کرده و امیدوارم که جلد دوم کتاب نیز در راستای تشریح بیشتر این موضوع تدوین شود. تناقضی در پیشگفتار کتاب درباره نظام فکری کانت وجود دارد. عقلانیت کانت خودبنیاد است و اساسا نمیتوان آن را با فلسفه سنتی تطبیق داد که براساساین بتوان از آن وجه اشتراکی پیدا کرد؛ بنابراین این تعارضی است که در این بخش کتاب وجود دارد. در کتاب بارها گفته شده که کانت به این موضوع معتقد است؛ درحالیکه استفاده از واژه اعتقاد برای این موضوع درست نیست و باید به جای آن از باور استفاده کرد. همچنین بهتر است از کلمات فارسی به جای انگلیسی در متن استفاده شود. همچنین استفاده از کلمه «با این وجود» در متن کتاب درست نیست و باید به جای آن «با وجود این» به کار برود. در صفحه 242، ترجمه فرولایه انتخاب شده که به نظر واژه بسیار درستی برای معادل انگلیسی آن میآید. ترجمه و بررسی کتاب مبادی مابعدالطبیعی اولیه علوم طبیعی را با توجه به تسلط ماحوزی روی اندیشههای کانت به او توصیه میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.