متفکران زیباشناسی از آغاز تا امروز
رضا رحمتیراد
«متفکران بزرگ زیباشناسی» مجموعه مقالاتی است درباره زیباشناسی و فلسفه هنر که به بررسی آرای فیلسوفانی از دوران باستان و قرون وسطی تا قرنهای 18، 19 و 20 میپردازد. الساندرو جوانلی، گردآورنده و ویراستار کتاب، در مقدمه از لزوم آشنایی با تحول تاریخی مفهوم زیباشناسی و تفاوتها و شباهتهای آن با فلسفه هنر میگوید و ضمن اشاره به ماهیت مستقل 18 مقاله کتابش که میتوان هریک را جداگانه خواند، فصلها را به پنج بخش کلی تقسیم میکند: زیباشناسی باستان (افلاطون و ارسطو)؛ زیباشناسی قرون وسطی؛ دوره جدید (هیوم و کانت)؛ قرن نوزدهم (هگل، شوپنهاور و نیچه)؛ و قرن بیستم. فصل اول کتاب با ردکردن دو تصور رایج از افلاطون آغاز میشود: یکی اینکه او شعر را در جمهوری آرمانی خویش قدغن کرده و دیگر اینکه هنر را اساسا بازنمایی دانسته است. غنیترین منبع زیباشناسی افلاطون در رساله «جمهوری» آمده؛ در دو بحث مبسوط راجع به هنرها. قطعههای مرتبط با بحث زیباشناسی در کتابهای دوم و سوم رساله «جمهوری» از نقش داستانهای شاعرانه در تربیت حاکمان دولتشهر آغاز میشود و در نهایت به موسیقی و دیگر هنرها و صنایع دستی میپردازد. افلاطون ضمن اشاره به نیروی داستانها در شکلدادن به سیرت آدمها و نحوه ادراک جهان و نحوه واکنش عاطفی آدمها به جهان، فرق میگذارد بین داستانهای شاعرانهای که نقش تربیتی دارند و داستانهای زیانبار. او میخواهد داستانها را به داستانهای سودمند محدود کند؛ «داستانهایی که درباره خدایان و قهرمانان و آن نوع زندگی که قرین سعادت میشود نه خلاف واقع بلکه راست بگویند؛ داستانهایی که بیانگر نگرشهای مناسب به زندگی و مرگ باشند، یا دستکم نگرشهای گمراهکننده را در دهان شخصیتهایی بگذارند که سرمشق نیستند». اما در کتاب دهم «جمهوری» نگرش افلاطون منفیتر از اینها میشود. او اکثر شعرها را رد میکند و نتیجه میگیرد که هنر قادر نیست بیانگر حقیقت باشد یا واقعیت را بازنماید، هرچند خود از زبان شخصیت سقراط اعتراف میکند که از این شعرها لذت عظیم میبرد. به گفته نویسنده این مقاله، افلاطون در اثبات ناتوانی معرفتشناختی و نیروی بهزعم او فسادآور هنرها برهانهایی ارائه میکند که، موافقشان باشیم یا نه، باید در مقام مدافعان دیدگاهی پذیراتر به هنرها بدانها جواب دهیم. فصل دوم کتاب به معرفی رئوس «بوطیقا»ی ارسطو میپردازد - معنا و منشأهای میمسیس (محاکات)، تعریف تراژدی و معنای کاتارسیس (پالایش). میمسیس نزد ارسطو نه دقیقا به معنای تقلید یا بازنمایی بلکه به معنای شبیهسازی چیزی بالقوه یا بالفعل است با همان تأثیر. او تراژدی را میمسیسی میداند از عملی شگرف و کامل با اندازهای معین و کلامی به انواع زینتها آراسته که با کردار اشخاص تمام میشود نه با نقل روایت و شفقت و ترس برمیانگیزد تا سبب کاتارسیس شود. نویسنده در ادامه دو معنای رایج کاتارسیس نزد مفسران را بررسی میکند؛ تخلیه یا تطهیر، و روشنسازی یا پالایش. فصل سوم کتاب، زیباشناسی قرون وسطی، با این ادعا آغاز میشود که زیباشناسی در این دوره هرگز رشتهای مستقل نبود و در بافت پژوهش درباب کتاب مقدس مطرح میشد. منبع الهام دیگر در این دوره تعالیم یونان و روم باستان بود. از سویی نویسندگان قرون وسطی امر زیبا را با امر خیر مرتبط میدانستند و زیبایی دنیوی را بازتاب زیبایی حقیقی و ابدی و دگرگونناپذیرِ خداوند، از سوی دیگر تفاسیر متأثر از فرهنگ یونان و روم بر ارزش بیواسطه و عینی زیبایی تأکید میکردند و آن را پیش از هرچیز تناسب و هماهنگی میان اجزا میدانستند. این دو نوع نگرش در کار آگوستین قدیس درهم آمیختند. او هم بر اهمیت اندازه و عدد تأکید میکرد هم بینشی خدامحور داشت که بر اساس آن خصوصیاتی که چیزها را زیبا میسازند در نهایت فقط بهعنوان آثاری از زیبایی الهی وجود دارند. در قرن سیزدهم، در اوج فلسفه قرون وسطی، نیز قدیس فرانسیس آسیزی معتقد بود هریک از اجزای عالم، حتی فرومرتبهترین آنها، تجلی زیبایی الهیاند. نویسنده این مقاله در پایان نتیجه میگیرد که اگرچه تحقیقات قرون وسطی درباره زیباشناسی جنبه حاشیهای داشت میراثی درخور توجه برای دوران مدرن برجای گذاشت. فصل چهارم به بررسی آرای دیوید هیوم اختصاص دارد. فیلسوف تجربهگرای قرن هجدهم، با طرح این پرسش محوری که معیارهای زیباشناختی ذهنیاند یا عینی، گاه از وضع قواعد زیباشناختی طفره میرود و گاه میکوشد برای آنها معیاری پیش نهد. او در مقاله «درباب معیار ذوق» ویژگیهای منتقدان راستین را برمیشمارد، هرچند ارزیابیهایش هربار به بنبست میرسند. فیلسوف بعدی مورد بررسی در قرن هجدهم امانوئل کانت است که در «نقد قوه حکم» حوزه جدیدی از تحلیل مفهومی ارائه میکند. به باور او زیباشناسی بیش و پیش از هرچیز کاوشی است درباره نحوه کارکرد ذهن (قوه تخیل) و راههای معرفتشناختی دسترسی به جهان (قوه فاهمه). وقتی میگوییم فلانچیز زیباست فاهمه نمیتواند تأثر ادراکی ما را تحت عنوان زیبا مقولهبندی کند چراکه اصلا چنین مفهومی نمیشناسد. در نتیجه قوه خیال و قوه فهم وارد وضعیت «بازی آزاد» هماهنگی میشوند که در آن هیچیک سعی ندارد دادههای دیگری را ذیل چیزی مندرج کند. به گفته کانت، این وضعیت دقیقا به سبب همین آزادیاش لذتبخش است و مبنای احکام زیباشناختی. «نقد قوه حکم» شاهدی است بر دغدغه عمیق کانت برای پیونددادن تجربه زیباشناختی از هنر و طبیعت با حیات اخلاقی و عقلانی که در کل راه به نظریهای بس غنی و پیچیده میبرد. فصل ششم درباره دیدگاه هگل در مقام نظریهپردازی مشخصا مدرن راجع به فلسفه هنر است. او بین هنر آزاد و هنر وابسته فرق میگذارد و صرفا اولی را موضوع مناسب فلسفه هنر میداند. از نظر هگل، کار فلسفه هنر تشریح اهمیت آثاری است که در رسانه هنری خاصی در لحظات تاریخی مشخص در فرهنگهاشان و نه در نسبت با نیازهای روانی افراد، اهمیت داشتهاند. هگل بر این اساس تاریخ هنر را به چهار دوره متمایز تقسیم میکند که نویسنده در ادامه این فصل ویژگی هر دوره را برمیشمارد. فصل هفتم درباره دو چهرهای است که در میان فیلسوفان زمان خود بیشترین اهمیت را به هنرها دادهاند و هر دو معتقد بودند ویژگی معرف زندگی ما همانا رنج است: آرتور شوپنهاور و فریدریش نیچه. هسته اصلی نظریه زیباشناسی شوپنهاور در مشهورترین کتاب او، «جهان همچون اراده و تصور» آمده است. بنا به ادعای شوپنهاور، تجربه زیباشناختی بهکلی با شناخت تصورات فرق میکند. معرفت ما به جهان پیرامونمان همواره شناخت عینهای جزئی است، اما در تجربه زیباشناختی یگانه عینهای آگاهی ما عبارتاند از آنچه شوپنهاور، به تأسی از افلاطون، «مُثل» یا «صورتهای مثالی» مینامد. اگر بپذیریم تجربه زیباشناختی چنین معرفتی برای ما فراهم میآورد (نظری که یقینا خود افلاطون قبول نداشت)، آنگاه میتوانیم تبیین کنیم که چرا این تجربه جایگاهی چنین برجسته در فعالیتهای بشری یافته. از نظر شوپنهاور، تجربه زیباشناختی همچنین جنبههای دردناک زندگی را از پهنه آگاهی ما حذف میکند. نیچه در نخستین کتاب خود، «زایش تراژدی»، بهوضوح تحت تأثیر شوپنهاور است. به اعتقاد او هنرها راهی پیش روی ما میگشایند تا زندگی خود را درخور زیستن ببینیم، دیدگاهی که در آثار متأخر نیچه نیز پابرجا ماند هرچند او در این دوره از حیات فکریاش راه خود را از متافیزیک شوپنهاور جدا کرد. فصل هشتم درباره دیدگاههای بندتو کروچه و رابین جی. کالینگوود است؛ دو فیلسوفی که معتقد بودند تمام واقعیتهای بیرون از ذهن، به تعبیری، ساخت ذهناند و شرط لازم و کافی هنریبودن یک اثر «بیانگر»بودن آن است. نویسنده در ادامه این فصل گزاره اخیر را به دو بخش تقسیم میکند و هریک را به تفصیل در کار این دو فیلسوف توضیح میدهد: یکی اینکه «اگر چیزی اثری هنری است پس بیانگر است» و دیگر اینکه «اگر چیزی بیانگر است پس اثری هنری است». راجر فرای و کلایو بل، دو فیلسوف مورد بررسی در فصل نهم، مدافع هنر پستامپرسیونیستی بودند. طبق توصیه فرای، ارزش واقعی هنرها در این است که زندگی تخیلی ما را که در آن میتوانیم بر جنبههای عاطفی و ادراکی خود تجربه متمرکز شویم غنا میبخشند. درحالیکه نیاز به رفتارهای عملی و پذیرش مسئولیت اخلاقی این رفتارها زندگی روزمرهمان را احاطه کرده است، زندگی تخیلی ما فارغ از این الزامات و مطالبات است. فرای و بل، هر دو، تجربه شخصی را اساس هر نظریه هنری میدانند. فیلسوف بعدی مورد بحث جان دیویی است: چهره اصلی زیباشناسی و فلسفه هنر آمریکا در نیمه نخست قرن بیستم که آموزههایش پس از یک دوره فراموشی از دهه 90 دوباره بر سر زبانها افتاد. دیویی در تاریخ زیباشناسی از این جهت اهمیت دارد که قائل به دوتاییهایی نظیر ذهن و عین یا هنر فاخر و هنر عامهپسند نیست. بر این اساس، از نظر نویسنده این فصل، «دیدگاه زیباشناختی او را مجموعهای از پیوندها شکل میدهد بین زندگی روزمره و هنر، وجود حیوانی و انسانی، انسان متمدن و بدوی و از این قبیل... او میکوشد با تأکید بر نقش زیباشناسی، نه فقط در هنر بلکه در علم و فلسفه، آن را از حاشیه به مرکز سوق دهد». فصل یازدهم به آرای هایدگر میپردازد. نویسنده برای تشریح دیدگاههای او درباره سرشت و کارکرد آثار هنری آنها را در زمینه نظراتش درباب معنای وجود قرار میدهد. هایدگر سه نوع وجود تعریف میکند: وجود دمدستی، وجود فرادستی و دازاین. از نظر او برخی آثار هنری -یعنی آنها که اصیلترند- عالمی را به عرصه وجود فرامیخوانند که پیش از آنکه آن آثار آفریده شوند وجود نداشته است. هایدگر عالم را از بنیاد تنیده در علقههای عملی دازاین میبیند. فصل دوازدهم به آرای والتر بنیامین و تئودور آدورنو اختصاص دارد. دو فیلسوفی که تأثیری عمیق بر تاریخ، سیاست، و فعالیت نظریه زیباشناسی گذاشتهاند. بنیامین و آدورنو بهرغم همه اختلافهایشان در سبک کار، تمرکز و موضوع فعالیتشان برداشت یکسانی از هنر داشتند که ریشه در سنت زیباشناسی مدرن داشت و از بطن سه جریان فکری برآمده بود: ایدئالیسم آلمانی (بهخصوص کانت و هگل)؛ رمانتیسم آلمانی (بهخصوص هلدرلین و نوالیس و شلگل)؛ و جنبههایی از تفکر نیچه. از نظر این دو کار هنری یکی از تجسمهای ممتاز والاترین صورت تأمل است، یعنی فضایی که در آن میتوان تجربه تفکر را در معرض بالقوگیها و تناقضها و شرطهای امکان خودش قرار داد: «مواجهه با پدیدههای زیباشناختی مواجههای است در مرتبه امکان و تجربهای است به اصطلاح دیرهضم و خلاف قاعده. در این مواجهه، آنچه به وقوع میپیوندد از یکسو اشارتی است به تعقل در شالوده مفهومی آن و از سوی دیگر خودداری مدام از آن در هیأت صورتی کاملاً مقاوم. در اینجاست، در این حرکت همواره دوگانه با دست پسزدن و با پا پیشکشیدن، که امر زیباشناختی شأن ویژه خود را احراز میکند». نظریه زیباشناسی آدورنو به یادمان میآورد که «فقط آنچه با جهان جور درنمیآید حقیقت دارد». بنیامین و آدورنو «ما را وامیدارند مکث کنیم و با صورتهای پرشمار شادی و ماتمی دستوپنجه نرم کنیم که از دل این بصیرت نهفته در اثر هنری زاده میشوند». فصل سیزدهم به آرای مونرو بیردزلی، فیلسوف آمریکایی قرن بیستم، میپردازد که معتقد بود در بررسی آثار هنری نباید نیت مؤلف (آنچه اثر را به وجود میآورد) و واکنش عاطفی مخاطب (آنچه از اثر به وجود میآید) را در نظر گرفت. دیدگاه او به مکتب فکری نقد نو تعلق دارد. نلسون گودمن، متفکر آمریکایی دیگری است که در قرن بیستم به موضوع زیباشناسی پرداخت. از خصوصیات چشمگیر زیباشناسی او پیوستگی آن با طرحهایش در سایر حیطههای فلسفه بود. گودمن معتقد بود آثار هنری میتوانند از رسانهشان فراتر بروند و درهمتنیده شوند. فیلسوف بعدی ریچارد ولهایم است که بر موضوعاتی چون ماهیت هنر، جایگاه وجودشناختی آثار هنری، معنای اثر هنری، ماهیت بازنمایی و ماهیت بیانگری از طریق اثر هنری تمرکز میکند. در فصل شانزدهم اندیشه آرتور کالمن دانتو درباره نسبت میان اشیای معمولی و آثار هنری بررسی میشود: اینکه در زمانه ما چه ویژگیای موجب میشود یک اثر هنری بدین نام خوانده شود. کندال والتون آخرین فیلسوف مورد بحث کتاب است. کار او در مورد ماهیت بازنمایی بصری در هنرها و پاسخهای عاطفی ما بدانها، جنبههای گیجکننده درگیری خیال ما با آثار هنری، و نقش خاستگاه یک اثر هنری در درک آن نقش مهمی در ساختاربخشیدن به پژوهشهای فلسفی معاصر در مورد این موضوعات ایفا کرده است. جوانلی، ویراستار کتاب، در فصل آخر چند مورد از مهمترین مباحث زیباشناسی روز را با توجه به سیر تحولاتی که تا اینجای کار به آنها اشاره شد برمیشمارد. ابتدا امکان متمایزساختن ویژگیهای زیباشناختی را بررسی میکند و به این نتیجه میرسد که امروزه بخشی از غنا و سرزندگی زیباشناسی مدیون تواناییاش در درآمیختن با مسائلی است که بهطور سنتی نه درباره هنرند نه طبیعت. زیباشناسی میتواند به فلسفه خوردن و نوشیدن، شوخی و لطیفه یا امر روزمره بپردازد. جوانلی در ادامه دو موضع مرسوم در قبال هنرها را با همدیگر مقایسه میکند: یکی دیدگاه کسانی که طرفدار خودآیینی هنرند و دیگری دیدگاه آنها که هنر را محملی برای شناخت در نظر میگیرند. او در پایان به چند مورد از مهمترین تلاشهای نیمقرن اخیر برای تعریف هنر اشاره میکند و درگیری عاطفی را از مهمترین ملاکها در مواجهه با آثار هنری میداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.