پرسش از وضعیتِ «ماقبلبودلری» شعر مدرن فارسی
دیری است که اثر کتاب مهم «بر مزار هدایت» به جان همهمان نشسته است. از آن زمان تا به حال کتابهای بسیاری پیرامون هدایت و مدرنیته در ایران به چاپ رسیده است؛ بیآنکه اغراق کرده باشم، اکثرشان یا بسط ایدههایی است که اسحاقپور در «بر مزار هدایت» پرداخته یا بهنحوی از صورتبندی مفهومی او مُلهم است؛ خاصه پلی که میان هدایت و تجلی ایده گسست در ایران معاصر زده است؛ چه گسست از سنتِ شعری ما و چه «دوپارگیِ درونی دو جهان: جهان بینشهای عرفانیِ عالم مثال، و جهانی که همه چیز در برابر نگاه آن به شیء تبدیل میشود».1 او برای تبیین این گسست، از ایده نثر و از مغاکی دم میزند که میان هدایت و دیگران دهان گشوده است؛ مغاکی که تمام نوشتههای هدایت از قعر آن برمیخیزد: «وجه مشترک وی با «متجددان» در این بود که مانند آنها از «شعر» بیزار بود، و لازمه این بیزاری و نتیجه حتمیِ آن احساس نیاز به نثر بود، بهعنوان ابزار دستیابی به دنیای بیرمز و راز اشیاء».2 با این همه پرسشها کماکان نقاب از چهره برمیکشند و یکی پس از دیگری، دری از عمارتی که آنان علم کردهاند، میگشایند. میدانیم که اسحاقپور در این راه و نگاه تنها نبوده است. اینسو مسکوب3 و شایگان - در ساحت نظر- هر کدام پس و پیشِ کتاب «بر مزار هدایت» قرار گرفتهاند و آنسو مختاری و براهنی در شعرهای خود. اکنون ما نسل پریشانی که نطفهمان را در باد بستهاند و دیگر هیچ پرتگاهی برای رستگاری نداریم - نه دهه شصت و تفکر نوستالژیک، نه دهه هفتاد و آن زبانیّت دلفریبش- بایست چه کنیم؟ بیتردید آنچه همانها کردند: پوستکندن پرسشهامان؛ پرسشهایی که چهرههای ما هستند. چند سال پیش داریوش شایگان در نقد و معرفی تألیف فارسی خود که «جنون هوشیاری» باشد، بهبهانه معرفی دقیقتر شارل بودلر به فارسیزبانان از نو درباره شعر مدرن نظراتی را مطرح کرد: «اســحاقپور در کتاب ارزشمند بر مزار صادق هدایت از تأثیر بودلر بر هدایــت و نفوذ او در بوف کور میگوید و این تأثیر را حتی بیشــتر از تأثیر بودلر بر شــعر جدید ایران میداند. راســت هم میگوید هدایت سرشــار از فضای غمبار بودلری اســت. هدایــت تکههایی هم از رمان مالتــه ریلکه را عیناً در بوف کــور آورده و البته ریلکه هم در زمان نوشــتن این رمان، تحت تأثیر بودلر بوده اســت. ادموند ژالو معتقد بود که ادبیات جهان یا پیشــابودلری است یا پســابودلری. من درباره شعر جدید ایران نمیدانم».4 او همچنین در مقدمه «جنون هوشیاری» شاعران جوان امروز را خطاب قرار میدهد و از کوشش خود برای شناساندن آن «ارتعاش جدیدی» سخن میگوید که بودلر بهتعبیر ویکتور هوگو واردِ عالم شعر کرد. همان شوکی که در نهایت شایگان را هم مُجاب میکند تا از «واحه زمردین»5 سهراب به شهر سربی بودلر هبوط کند و در زبان فارسی خطاب به شاعر جوان از جنون و آفازی و شهر بنویسد. حال به آن پاره مهمی اشاره میکنم که در «بر مزار هدایت» مدنظر شایگان بوده است و چهبسا پرسش من و شاعرِ جوان (که این نامه رو به سوی او دارد) نیز در این پاره نهفته باشد. اسحاقپور در بخش اول کتاب مینویسد: «درحالیکه شعر، که میراثی غنیتر داشت، همچنان قلمرو خاص باقی ماند، ساحتِ عرفانیِ شعر و صُوَر شاعرانۀ قدیم - یعنی وزن و قافیه و قواعد جناس و استعاره- در پرتو دگرگونیِ مظاهر خارجیِ زندگی البته بیش از پیش کنار گذاشته شدند بیآنکه این دگرگونیها در احساس، در اعماق خاطر و صُوَر خیالِ برخاسته از آن، یا در تغزل عشق و طبیعت و دردِ هجرانی که بر عوالم شاعرانه حکمفرما بود کمترین تاثیری داشته باشد. به همین دلیل، شعر مدرن ایران هنوز شعری است که آفاق آن تا حدود زیادی همچنان ماقبلبودلری است».6 اما در همین بخش، نثر فارسی را همانطور که پیشتر گفته شد از شعر مدرن فارسی جدا میکند. نثری که از قضا در پرتو تحولات جدید بهمثابه «قالب بیان روزمره و زبان بیرمز و راز بدهبستان در دنیای اشیاء» میراث چندانی هم ندارد. و هدایت را «گرچه نه آفریدگار این نثر تازه» اما بهاتمامرساننده آن میخواند. اشارههای اسحاقپور به وضعیت ماقبل بودلریِ «شعر جدید» ایران به این سطوح محدود نمیشود. او جلوتر دریچهای تازه بر ما میگشاید و «دنیای مصنوعی و شبانه هدایت» را بسیار متأثر از جریان «رمانتیسم سیاه»، جماعتِ «تریاکخورها» و مهمتر از همه ادگار آلن پو میداند. و سپس به «بودلر میرسیم که تأثیرش بر «بوف کور» خیلی بیشتر از تأثیری است که بر شعر جدید ایران گذاشته است. نه از رهگذر خیالپردازی، که شاعر را با آن کاری نیست، بلکه از راه تغییر بنیادی در حسّاسیت هنری: همان «انحطاطی» که هنوز هم سرکوفتش را به هدایت میزنند».7 پرسش اینجاست: چرا شعر ما در این قلمرو محصور شد؟ او در همین متن، پاسخی کوتاه و سربسته داده است: چون کنارنهادن صُوَر قدیم شعر و دگرگونی آن در وزن و قافیه و غیره یا در مُحاقرفتن سنت شعر غنایی یا عرفانی تاثیر چندانی در «احساس، در اعماق خاطر و صُوَر خیالِ برخاسته از آن، یا در تغزّل عشق و طبیعت و دردِ هجرانی که بر عوالم شاعرانه حکمفرما بود» نداشت. چرای بعدی هم از پیِ همین پاسخ برمیآید: چرا این دگرگونیها در «احساس و تجربه» شاعرانه ما اثر نکرد؟ بهتعبیر بنیامین، چرا شعر مدرن ما شعری تهی از تجربهی زیسته شوک و حیات شهریمان، شعری درخودمانده (Autistic) و انتزاعی یا «نرمال» است؟ البته مقصود از حیات شهری ذکر تعدادی نماد یا بهقول فروغ ضربِ نامهای شبهشهری (مثل نان باگت) بر سکه شعر نیست؛ بلکه شهر بهمنزله تجلی مناسبات زندگی مدرن. ما در سنت ادبی خود درباره مفهوم «مدینه»، «شهر عشق» یا «آرمانشهر» نمونه کم نداریم؛ اما در اینجا سیمای شهر بهکُل وجه دیگری دارد. بهبیان مختاری در توضیح شعر «بچههای اعماق» شاملو، ما دیگر با شهر؛ با «شهر بیخیابان»8چونان «گورستان فضیلت» مواجهایم.9 چه فکر میکني تو؟ تو هم این وضعیت «ماقبلِبودلری» را مانند عدّهای ذاتیِ شعر فارسی و گذشتهنگر میبینی؟ اینکه زبان فارسی و سنت دوهزارساله ادبی آن در برابر منابعِ شعر مدرن مقاومت میکند؟ مثل آراء رادیکال منوچهر انور یا در بستری دیگر مانند نظرات شفیعیکدکنی در باب ضرورت وزن یا یادسپاری در شعر معاصر فارسی و غیره؟ چقدر آنچه نیما بهمنزله نزدیککردن زبان شعر به دکلاماسیون طبیعی میفهمید را رهگشای این پرسش میدانی؟ آیا وضعیت ماقبل بودلریِ شعر ما به معنای دوری آن از ایده نثر است؟ در چه دقیقهای از تاریخ شعر مدرن ما میتوان از «ملال پاریس» سراغی گرفت؟ از این نظرگاه، از اُبژکتیویسمِ طبیعی نیما گرفته تا رمانتیسیسمِ اجتماعی شعر شاملو همگی در همان آفاق پیشابودلری سیر میکنند؛ گرچه منظور من از ابژکتیویسم طبیعی شعر نیما مشخصاً حضور طبیعتِ شیءشده در کارهای اوست. طبیعتِ شعر نیما هنوز طبیعی است؛ برخلاف طبیعت کسی چون گئورگ تراکل که «طبیعتی زخمخورده»10 است: طبیعتی پسابودلری! البته میدانیم در اینباره کارهای گسسته و مجزایی صورت گرفته است؛ اما هیچگاه ردی از یک پروژه مشخص یا توضیح همان کارهای مستقل نمیبینی. مثلاً « قطعنامه» شاملو و آن مقدمه درخشان فریدون رهنما، واپسین شعرهای فروغ، مختاری (خصوصاً از «آرایش دورنی» به بعد)، «ظلالله» براهنی، شعرهای اولیه احمدی و الهی و بعضی از مجموعههای سپانلو و ضیاء موحد نشان از تلاش برای نزدیککردن حواس شاعر به کون و فساد در شهر و تجارب غنایی اما شوکآور دارد؛ چیزی که هر روز من و تو با گوشت و پوست خود لمساش میکنیم اما در زبان لالایم از بازگفتن و نوشتنش. بههرحال آن نمونهها گسسته و مهمتر از همه غالباً بدون توضیحاند. در شعر دهههای اخیر (با تمام گشایشها و خودارجاعیهای روشنگر) اغلب همان درخودماندگی و «عرفانِ شعر» را در نحو، یا «سماع و جنونِ شعر» را در خلط زبان با دستور و معناگریزی میبینیم. امروز هم که یا شعر «نوخراسانیِ پسانیمایی» بر ادبیات ما حکمفرماست یا از وهمی به نام «شعر جهان» و «سادهنویسی» و غیره در پرتو بریدن از سنت شعر مدرن فارسی سخن گفته میشود که بیش از آنکه بدیلی باشد، نوعی منحلکردن تناقضاتِ مدرنیسم شعری ما بهنفعِ «نوستالژیِ ذائقه» و «بازار» است. غرضِ من نه نفی مطلق که پرسش از وضع موجود، ضمنِ احضار آینده ممکن است؛ پرسشی که پیش از هر پاسخی خواهان توضیحِ این بستر نویافته است: وضعیت «ماقبلبودلری» شعر فارسی! مشکل اینجاست که این وضعیت «ماقبلبودلری» در شعر مدرن فارسی و برای اهالی آن، هنوز وضعیتی نامأنوس است. دستکم نه برای فضلا و اُدبا بلکه برای ما؛ همین شاعران جوانی که مخاطبانِ تازه «بر مزار هدایت»اند. چهبسا مقصود شایگان از تألیف «جنون هوشیاری»، آنهم به فارسی همین باشد؛ اما دریغا که این کتاب نتوانسته و انگاری قصد نداشته است خود را چنانکه باید در نسبت با شعر مدرن فارسی ببیند.
پینوشتها: 1. یوسف اسحاقپور، بر مزار هدایت، ترجمه باقر پرهام، تهران: نشر فرهنگ جاوید، صفحه 17. 2. همان، صفحه 34. 3. اشاره به نظر شاهرخ مسکوب درباره اینکه پروژه هدایت ماحصل شکست ایده مشروطه بود در فصل اول کتاب «داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع». 4. گفتوگوی روزنامه «شرق» با داریوش شایگان بهمناسبت انتشار «جنون هوشیاری» / شماره 2449- دوشنبه 25 آبان 1394. 5. واحه زمردین، ترجمه داریوش شایگان از اشعار سهراب سپهری، نشر هرمس. 6. یوسف اسحاقپور، بر مزار هدایت، ترجمه باقر پرهام، تهران: نشر فرهنگ جاوید، صفحه 19. 7. همان صفحه 41. 8. در شهرِ بیخیابان میبالند/در شبکه مورگی پسکوچه و بُنبست/[...] بچههای اعماق. «ترانههای کوچک غربت-شاملو». 9. محمد مختاری، انسان در شعر معاصر، تهران: نشر توس، صفحه390. 10. بهنقل از مراد فرهادپور یا همان تعبیر «طبیعتِ خاموش» والتر بنیامین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.