بهدوشكشيدن تاريخ شخصي
نسيم آصف: ولاديمير نابوكوف از مهمترين نويسندگان و منتقدان قرن بيستم است و اين نهفقط به دليل رمانها و نظريات او؛ بلكه به دليل اتوبيوگرافي او با نام «حرف بزن، خاطره» هم هست. نابوكوف در جايي از زندگينامهاش نوشته است: «مارپيچ دايرهاي است رهاشده از قيد ماديت. در فرم مارپيچي، دايره، فارغ از حلقه و چنبر، دست از خشونت برداشته و آزاد شده است. پسربچهاي مدرسهاي بودم كه اين فكر به ذهنم خطور كرد و ضمنا كشف كردم سِريِ سهگانه هگل (محبوب روسيه قديم) فقط بيانکننده مارپيچی ضروری برای تمام چيزهاست در ارتباطشان با زمان. چرخش از پي چرخش و هر سنتز تز سري بعدي است. اگر سادهترين مارپيچ را فرض بگيريم، هر سه مرحله متناظر با سري هگل احتمالا در آن قابل تشخيص خواهد بود: ميتوان منحني يا قوس كوچكي كه پيچ را از مركز شروع ميكند، تتيك خواند، قوس بزرگتري را كه در فرايند ادامهدادن اولي به آن برميخورد آنتيتتيك و قوسي باز بزرگتر از قبلي كه ضمن پيگيري اولي در امتداد جانب بيروني دومي را ادامه ميدهد، سينتتيك و الي آخر». نابوكوف با اين شرح عجيب از نظريه هگل نوشته كه زندگي خود را مانند «مارپيچي رنگي در يك گوي شيشهاي كوچك» ميبيند. او بيست سالي كه در سرزمين اجدادياش، روسيه، گذرانده (1919-1899) را نظير قوس «تتيك» ميداند. بيستويك سال تبعيد خودخواستهاش در انگلستان، آلمان و فرانسه (1940-1919) را آنتيتز مينامد و ميگويد دورهاي كه در كشور دومش گذرانده (1960-1940) سنتزي ميسازد و يك تز تازه. او سپس مينويسد كه دغدغه فعلياش مرحله «آنتيتتيك» است، بهویژه زندگياش در اروپا بعد از فارغالتحصيلي از كمبريج در سال 1922. تولد در روسيه و بعد تبعيد از زادگاه مسئلهاي است كه ميتوان ردش را در رمانهاي نابوكوف مشاهده كرد و او فصلي از اتوبيوگرافياش را نيز به تبعيد اختصاص داده است. نابوكوف در زندگينامهاش با توصيفي درخشان نشان ميدهد كه چرا تبعيد براي او و بسياري ديگر از هموطنانش مسئلهاي مهم بوده است: «وقتي از نو به سالهاي تبعيد مينگرم، خودم و هزاران روس ديگر را ميبينم كه در فقر مادي و رفاه ذهني، حياتي عجيب -و نه بههيچوجه نامطبوع- را به پيش ميبرديم، ميان غريبههايي به طور كل بياهميت، آلمانيها و فرانسويهاي گونهگون كه از قضاي روزگار در شهرهاي كموبيش فريبندهشان ساكن بوديم. اين ساكنان بومي، به چشم ذهن، به تختي و شفافيت پيكرههايي بودند ساختهشده از سلفون و گرچه از ابزارآلاتشان استفاده ميكرديم، دلقكهاشان را تشويق ميكرديم و آلو و سيبهاي كنار جادهايشان را ميچيديم، هيچ ارتباط واقعياي از آن دست ارتباطات غني انساني كه بين خودمان فراوان بود، بين ما و آنها وجود نداشت. گاهي به نظر ميرسيد که مانند فردي متكبر يا اشغالگري خيلي احمق كه انبوه بيشكل و صورت بوميها را ناديده ميگيرد، ناديدهشان گرفتيم؛ اما گاه راستش غالب اوقات، آن جهان رنگارنگ كه دردها و هنرهامان را با صفا و آرامش در برابر نظرش ميگذاشتيم، تشنجي مهيب ميآفريد و نشانمان ميداد آن اسير كه وجود جسماني نداشت، كيست و سرور حقيقي كيست». «حرف بزن، خاطره» را نمونهاي عجيب و مهم در اتوبيوگرافينويسي دانستهاند. نابوكوف در اين كتاب روايتي از زندگي و جهان خود از سال 1903 تا 1940 به دست ميدهد. روايتي كه نقاط عطفش انقلاب، مهاجرت، عشق و كشف مدام ادبيات است. نابوكوف در اين كتاب نشان ميدهد كه در روايت خودش نيز تا چه حد چيرهدست است. اين كتاب اولينبار در سال 1951 منتشر شد؛ اما در سال 1966 نابوكوف بخشهايي به آن افزود و بهتازگي اين نسخه بازنويسيشده كتاب با ترجمه خاطره كردكريمي در نشر چشمه منتشر شده است. «حرف بزن، خاطره» اهميت زيادي در بين آثار نابوكوف دارد و در آنتولوژيهاي مختلف ادبي بارها از آن ياد شده و در كتابهاي نظری نقد به آن ارجاع دادهاند. ويژگيهاي درخشان روايتگري نابوكوف در كنار نثري آهنگين در اين اثر او نيز ديده ميشود. نابوكوف در اتوبيوگرافياش به رمانهايش هم ارجاع داده است. فصل اول «حرف بزن، خاطره» كه «گذشته كامل» نام دارد، اينطور آغاز ميشود: «گهواره بر فراز مغاكي تاب ميخورد و عقل سليم به ما ميگويد هستيمان چيزي نيست جز باريكه نوري بين دو ابديت تاريكي. گرچه اينان دوقلوهايي همساناند، انسان، بر حسب قاعدهاي عمومي، مغاك پيش از تولد را آسودهتر از آن يكي ميپندارد كه (با چهارهزارو پانصد تپش بر ساعت) پيشرو دارد. بااينحال زمانهراس جواني را ميشناسم كه حين تماشاي نخست فيلمهايي خانگي كه چند هفته پيش از تولدش گرفته بودند، چيزي جز حملهاي عصبي از سر گذراند. او جهاني را به چشم ديد كموبيش بيتغيير -همان خانه، همان آدمها- و بعد، دريافت اصلا آنجا وجود نداشته و هيچكس هم در سوگ غيبتش ننشسته».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.