|

سه اثر از ادبيات آلماني‌زبان

جهان بي‌زبان «وقت رفتن» يوزف وينكلر تازه‌ترين ترجمه علي‌اصغر حداد است كه به‌تازگي در نشر ماهي منتشر شده است. نگاهي به آثاري كه تاكنون با ترجمه حداد منتشر شده‌اند نشان مي‌دهد كه گرايش او در ترجمه اغلب معطوف به آثار كلاسيك بوده و او به‌ندرت سراغ نويسندگان امروز ادبيات آلماني‌زبان رفته است؛ اما حداد با ترجمه «وقت رفتن» به سراغ نويسنده‌ معاصري رفته كه هنوز زنده است و اين تنها كتابي است كه حداد هنگام ترجمه‌اش با نويسنده‌اش در ارتباط بوده است. حداد تاكنون برخي نويسندگان آلماني‌زباني را براي اولين‌بار به ادبيات ايران معرفي كرده و وينكلر هم از آن دسته است. يوزف وينكلر در سال 1953 در اتريش متولد شده و با نوشتن رمان «فرزند انسان» در سال 1979 مورد توجه قرار گرفت. «فرزند انسان» بخش اول سه‌گانه‌اي است با عنوان «كرنتن وحشي» و دو بخش ديگر آن «كشاورز؛ اهل كرنتن» و «زبان مادري» نام دارند كه به ترتيب در سال‌هاي 1980 و 1982 به چاپ رسيدند. وينكلر در اين سه رمان به دوران كودكي‌اش به‌عنوان يك كشاورززاده در دهكده‌اي كاتوليك‌نشين پرداخته و آيين‌هاي كليساي كاتوليك را به‌شدت مورد حمله قرار داده است. حداد در بخشي از مقدمه‌اش درباره رمان‌هاي وينكلر نوشته: «رمان‌هاي وينکلر شخصيت‌محور نيستند. در آثار او به ندرت به شخصيتي برمي‌خوريم كه روايت سرگذشتش رويدادهاي اثر را به هم پيوند بدهد. مثلا رمان گورستان پرتقال‌هاي تلخ، كتابي با حجمي بالغ بر 420 صفحه، از بيش از صد متن يك يا دو صفحه‌اي و تعدادي متن چند صفحه‌اي تشكيل شده است و ازاین‌رو عنوان رمان به مفهومي كه ما مي‌شناسيم خيلي بازگوكننده شكل و محتواي آن نيست. در ميان آثاري كه وينكلر در آن‌ها به دهكده زادگاهش مي‌پردازد، وقت رفتن بيش از هر اثر ديگري خط داستاني دارد. حضور ماكسيميليان وقايع پراكنده‌ اين كتاب را به هم وصل مي‌كند و به كتاب انسجام داستاني مي‌بخشد. برق‌كشي دهكده، ورود اولين تلويزيون به خانه‌ها، رفتن آمریکایی‌ها به ماه، كار و تلاش شبانه‌روزي دهقانان، گوري كه به هوا بلند مي‌شود و بالاي گورستان چرخ مي‌زند، شيطان مجسمي كه گويي همه‌جا حي و حاضر است صحنه‌هايي هستند رئال و سوررئال كه مثل عناصر يك واقعيت بدون هيچ واسطه‌اي كنار هم قرار مي‌گيرند و فضايي غريب مي‌آفرينند. تكرار چندباره جملاتي يكسان درباره دهكده‌اي كه به شكل صليب بنا شده، كشيشي كه تنديس مسيح بي‌دستي را از آب مي‌گيرد، دو مردي كه يكي استخوان حيوانات ذبح شده و ديگري داستان زندگي و استخوان مردگان دهكده را گرد مي‌آورد، اين همه ذهن خواننده را در آغاز كمي آشفته مي‌كند، اما در ادامه خيلي زود ذهن به اين تكرارها عادت مي‌كند و در هر يكي، دو صفحه انتظار دارد همان جملات مثل بيت تكراري ترجيع‌بند از نو آورده شود». «وقت رفتن» روايتي است از دهقان‌زاده‌اي كه دوران كودكي‌اش را در مزرعه پدري گذرانده و او آنجا را جهان بي‌زبان مي‌نامد. در اين جهان، توجه و مهر پدر تنها معطوف به حيوانات مزرعه است و خشونت سهم بچه‌ها است. وينكلر در اين رمان نيز آموزه‌ها و آيين‌هاي كليساي كاتوليك را نقد كرده است. شكنجه گفتاري «كاسپار» نمايشنامه‌اي از پتر هاندكه است كه چند سال پيش با ترجمه علي‌اصغر حداد به فارسي منتشر شده بود و اين كتاب به‌تازگی توسط نشر ماهي منتشر شده است. «كاسپار» نمايشنامه‌اي پست‌مدرن است كه از سرگذشت كاسپار هاوزر الهام گرفته است. كاسپار هاوزر پسري آلماني است كه با سر و وضعي غيرعادي در شهر ظاهر مي‌شود و از نامه‌اي كه در دست دارد اين‌رو برمي‌آيد كه از زمان تولد در جايي تنگ و تاريك بوده است. آد‌م‌هاي مختلفي مشغول آموزش دادن و تربيت كاسپار مي‌شوند اما همه آن‌ها بيش از آنكه موفق به تربيت او شوند به سلامت جسمي و روحي‌اش آسيب مي‌زنند. هاندكه با نوشتن نمايشنامه‌اي ملهم از سرگذشت عجيب اين پسر، نشان مي‌دهد كه چطور مي‌توان كسي را با حرف زدن به حرف زدن واداشت. زبان آن چيزي است كه مورد توجه هاندكه در نمايشنامه‌هايش بوده و در اينجا نيز به مقوله زبان پرداخته شده است. خود هاندكه در بخشي از پيشگفتارش درباره اين نمايشنامه نوشته:‌ «نمايشنامه كاسپار بر آن نيست كه نشان دهد قضيه كاسپار هاوزر واقعا چگونه است يا چگونه بوده. بلكه مي‌خواهد نشان دهد كه قضيه يك آدمي چه ممكن است باشد. اين نمايشنامه نشان مي‌دهد كه چگونه مي‌توان كسي را با حرف زدن به حرف زدن واداشت. ازاین‌رو اين نمايش را شكنجه گفتاري هم مي‌توان ناميد. پيشنهاد مي‌شود كه براي تجسم اين شكنجه در بالاي دهنه صحنه نوعي چشم جادويي نصب شود كه همه تماشاگران بتوانند آن را به‌خوبی ببينند. البته وجود اين چشم نبايد موجب شود كه همه تماشاگران از تعقيب وقايع روي صحنه باز بمانند. عملكرد اين چشم آن است كه با پلك زدن‌هاي عصبي خود مشخص كند كه تلقين به قهرمان‌ نمايش هربار با چه حدتي صورت گرفته است. هرچه قهرمان نمايش نسبت به اين تلقين از خود مقاومت بيش‌تري نشان مي‌دهد، تلقين با حدت بيشتري صورت مي‌گيرد و در نتيجه شدت پلك‌زد‌ن‌هاي چشم جادويي نيز افزوده مي‌شود». هاندكه به‌طورکلی معتقد است كه زبان نه فقط حامل انديشه و احساسات و تجربه‌هاي فردي است، بلكه مجموعه‌اي از سلسله قواعدي است كه دريافت‌ها و تصورات ما تأثیر مي‌گذارد. او نشان مي‌دهد كه در جوامع مدرن كه افراد خود را آزاد مي‌پندارند، رسانه‌ها با سوء‌استفاده از زبان به‌گونه‌ای افكار عمومي را شكل دهند كه ايدئولوژي حاكم به‌جای ايدئولوژي افراد جا زده شود. حداد در بخشي از پسگفتار كتاب درباره اين نمايشنامه نوشته است: «هاندكه از كاسپار يك الگوي انتزاعي مي‌سازد، الگويي كه به كار پرداخت يك شخصيت تئاتري بيايد. نمايشنامه هاندكه درست در لحظه‌اي آغاز مي‌شود كه كاسپار پس از هفده سال پا به جهان بيرون مي‌گذارد. هاندكه چنين فضايي را به خدمت مي‌گيرد و نقل‌قول‌هايي تاريخي از زندگي كاسپار هاوزر را به آن مي‌افزايد. در اين نقل‌قول‌ها كاسپار توضيح مي‌دهد كه در نخستين شب حضورش در جهان بيرون چه احساسي داشته است. از زبان او تنها يك جمله شنيده مي‌شده است: مي‌خواهم آن سواركاري بشوم كه پدرم بود.» وزنه نادرست «افسانه ميگسار قديس» عنوان داستان بلندي است از يوزف روت كه به‌تازگی به همراه دو داستان ديگر با نام‌هاي «وزنه نادرست» و «لوياتان» با ترجمه علي اسديان در نشر ماهي منتشر شده است. يوزف روت از نويسندگان مشهور قرن بيستم اتريش است كه در ايران هم شناخته مي‌شود و تاكنون آثاري از او از جمله «مارش رادتسكي» به فارسي منتشر شده است. روت پيش از آن‌كه به نويسندگي روي بياورد به‌عنوان روزنامه‌نگار فعاليت مي‌كرد و نخستين رمانش را هم به شكل پاورقي در روزنامه منتشر كرد. «افسانه ميگسار قديس» روايتي از زندگي تراژيك كارگري است كه ميان مرگ و زندگي گير كرده و هرچه تلاش مي‌كند نمي‌تواند از بحراني كه دامن‌گیرش شده خلاص شود. در بخشي از داستان مي‌خوانيم: «در غروب يك روز بهاري در سال 1934، آقايي میان‌سال از پله‌هاي سنگي يكي از پل‌هاي رود سن پايين مي‌آمد و به‌سوی ساحل روبه‌رو مي‌رفت. همچنان که كم‌وبيش همه مي‌دانند (و بهتر است در اين فرصت باز هم اين نكته را يادآوري كنيم)، بي‌خانمان‌هاي پاريس معمولا در چنين جاهايي مي‌خوابند يا به عبارت بهتر بيتوته مي‌كنند. آقاي میان‌سال مرد خوش‌پوشي بود و به مسافري مي‌مانست كه تصميم دارد به تماشاي جاهاي ديدني شهرهاي خارجي برود. در آن لحظه، يكي از همان بي‌خانمان‌ها به طرفش آمد. سر و وضع آن مرد بي‌خانمان به قدر تمام همگنان بي‌پناهش رقت‌انگيز و اسف‌بار بود. بااین‌همه، گويا مرد میان‌سال خوش‌پوش او را درخور عنايتي خاص يافت. چرايش را نمي‌دانيم. همان‌طور كه گفتيم، ديگر غروب شده بود و تاريكي در سرپناه زير پل‌هاي منتهي به ساحل غليظ‌تر بود تا در اسكله و ورودي‌ پل‌ها. مرد بي‌خانمان و مفلوك اندكي تلوتلو مي‌خورد. گويا متوجه آقاي میان‌سال خوش‌پوش نشده بود. اما به نظر مي‌رسيد آن ‌آقا كه نه‌تنها تلوتلو نمي‌خورد بلكه گام‌هاي استواري به جلو برمي‌داشت، از دور مرد بي‌خانمان سست‌گام را ديده است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.