پژواک موسیقایی قشعریره درد در شعر شاملو
عبدالرحمن نجلرحیم-مغزپژوه
در مغزپژوهی جدید، شعر از دنیای استعارهها برمیخیزد که ریشهاش را در مغز اجتماعی و موسیقی درون آن باید جستوجو کرد. درد، احساسی است که از جنبشی درونی در مدارهای عمیق و میانی مغز ناشی میشود و گرچه پدیدهای زايیده تعامل با محیط و بافتار تاریخی آن است، اما مابازایی در جهان خارج از بدن ندارد. انسان نیز وجود درد را در دیگری، بهطور غیرمستقیم از طریق واکنشها و حرکات هیجانی و از راه احساس همدلانه درک میکند. در این خصوص، کسی نمیتواند از درد سخن بگوید مگر آن را تجربه کرده باشد. به روایت شاملو تا موسیقی درد در جانتان (به عبارتی دیگر در مدارهای مغزتان) ننشسته باشد، نمیتوانید شاعر درد باشید. این درد ضربههای عاطفی زمانمند در قلب مغز را به کلمه تبدیل میکند تا در بافتار تاریخی، معناساز شود. به این روایت، از احساس موسیقایی درونی شعر سپید شاملویی است که مفهوم و معنا به ذهن مغز مخاطب نفوذ میکند.
درد جانفرسایی که شاملو در شعرهایش از آن میگوید ریشه در خشونت انسان بر علیه انسان در طول تاریخ دارد. او در تعریف شعر خود میگوید: «شعری است شکنجهدیده از وزن و قافیه، سر بزیر انداخته و میخواهد عریان بماند تا تماشاچیان داغ شکنجه را بر تن او ببینند». نگاهی به اتفاقات مهم در زندگی او نشاندهنده عمق آمیختگی شعر او با درد و موسیقی است. شعر او فریاد از دردی است که انسان در دنیای ناعادلانه و بیرحم و خشونتزده به انسانی دیگر تحمیل میکند. شاملو در ششسالگی در حین مراسم رسمی نظامی در خاش، شاهد شلاقخوردن بیرحمانه سربازی در میانه غوغای صدای طبل و شیپور است. این مراسم در مغز پر از احساس همدلانه او غوغایی به پا میکند که نمیتواند از فریادزدن و گریهکردن بازداشته شود. تنها با احساس درد دو کشیده محکم غیرمنتظره پدر و بهت و حیرت ناشی از آن است که آرام میگیرد و به خواب میرود تا فراموش کند. عجیب نیست که ضربه عاطفی این اتفاق در ضمیر پنهان مغزش بماند تا در موسیقی شعرهایش سر باز کند. چیزی نمیگذرد که او خود درد شکنجه را بر بدن خود احساس میکند. این زمانی است که ناظم مدرسهای در مشهد او را به فلک میبندد و شلاق میزند. چنین است که مدار همدلی و همدردی مغزش در رابطه با شکنجه سرباز در خاش، تقویت میشود و احساس مشترک درد شکل میگیرد؛ دردی که نشانه وهن و شقاوت و زیرسؤالبردن شرف و فضیلت انسانی توسط انسانی دیگر است. شاملو در خاطرات خود میگوید: در سن حدود یازده، دوازده سالگی، کلاس چهارم دبستان در مشهد، صدای پیانوی دختر ارمنی همسایه که اتود شوپن را تمرین میکرد، او را ساعتها به پشت بام نزدیک میکشاند و یک روز بالای پشت بام مشرف به خانه دختر همسایه خوابش میبرد و کتک مفصلی از این بابت نوش جان میکند. شاملو میگوید درد این کتک، موسیقی را در جانش به تختی بلندتر مینشاند. حتما وقتی شاملو میفهمد که قطعات اتود شوپن فقط برای شنونده دردناک نیست، بلکه در دستان نوازنده نیز ایجاد درد میکند، طبیعتا میتواند موجب تقویت احساس همدلی و همدردی و پژواک آمیختگی درد با موسیقی در شعر شاملو شده باشد. او میگوید: شنیدن آن قطعات موسیقی آنچنان آتشی در من روشن کرد که سالهای سال اصلا زندگی من به کلی زیر و رو شد. موسیقی تمام وجودم را تسخیر میکرد، چون نمیدانستم چیست، در من حالتی بهوجود میآورد شبیه نخستین احساسهای ناشناخته بلوغ: ملغمه لذت و درد، مرگ و میلاد...، او بعدها میگوید: «... و بیگمان امروز هم در من، شعر عقده سرکوفته موسیقی است». شاملو در شانزدهسالگی، پس از آزادشدن از زندان متفقین، به اتفاق پدرش توسط دموکراتها دستگیر میشود و ساعتها در مقابل جوخه اعدام به انتظار مرگ بوده است. او به مجابی میگوید: «تن به مردن داده بودم، اما مرگ نمیآمد. انتظار کشنده و طولانی بود. هر لحظه شتابی حیرتانگیز داشت. هجوم هزاران خاطره از ذهنم مرا به حد انفجار کشانده بود. چرا معطل میکردند، چرا کار را تمام نمیکردند؟». تردید فرمانده پناهگاه و مشورت با فرماندهش که پدر نظامی شاملو را میشناخت موجب شد پس از دو ساعت انتظار با چشمان بسته جلوی جوخه اعدام، زنده بماند. در سال ۳۳، زمانی که هنوز بیست سال هم ندارد، به زندان میافتد و یاران نزدیکش را اعدام میکنند. او در مقابل همه دردهای ناشی از خشونت انسان بر علیه انسان، که به نظر او توهین به مقام و حرمت انسان است، با شعر موسیقایی خود به اعتراض و مقاومت برمیخیزد. درد شاعرانه او، درد هابیل (همنوع) ناشی از خشونت به همنوع دیگر (قابیل) است، درد ناآگاهی انسان که ارزشهای زمینی زندگی جمعی را نمیداند و از آن استفاده نمیکند و به خشونت با دیگری روی میآورد. شاملو این را خوب میداند که این درد از ابتدای تاریخ بر روی کره زمین با انسان بوده است. در شعرهای منتشرشده شاملو، او آخرینبار در شعر خاطره (۱۳۷۲) است که از واژه درد استفاده میکند و این بار این درد ریشهدارتر است و از خشونتی میگوید که نه به انسان دیگر، بلکه دامنه آن به طبیعت نیز گسترانده شده است. در این شعر موسیقایی شاملو حال خود را در یک شب و روز تابستانی در رابطه با آنچه به او و طبیعت میگذرد، به زیبایی ایجازگونهای توصیف میکند. او از ضمیر «ما» در این شعر استفاده میکند تا موقعیت دردآلود انسان در کل را توصیف کرده باشد، نه دردی شخصی را. سرتاسر شب فقط زنجیرهای از صدای زنجره بر ذهن شاعر حاکم است. سحرگاه اتفاقی ناگهانی میافتد و قشعریره یا لرزه و رعشهای که مو بر تن راست میکند بر اثر درد صبحگاهی در جان لطمهدیده شاعر، همزمان میشود با ازخوابپریدن جنگل (واگشودن مژگان حیرتزده برگش و پلک آشفته مرگش)، از نعره سرخ ازگل اره زنجیری که درختان بریدهشده به دست انسان را بر سبزی نگران دره میریزاند. اینچنین است که شاعر با موفقیت بینظیری احساس خود را به طبیعت بیرون از خود تسری میدهد و شعری میآفریند که در آن به معنای واقعی رستاخیزی از موسیقایی کلمات بر مدار درد بر پا میشود. شاملو با آمیختن واژههای آهنگین معنادار در متن، قشعریرهای موسیقایی در مغز مخاطب برپا میکند که طنین آن را میتوان چیزی حدود سه سال بعد نیز شنید؛ وقتی که در اردیبهشت سال ۱۳۷۶ بالاجبار پای راست شاملو به علت قانقاریای ناشی از دیابت بریده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.