نیاز به قدرت نرم
امیرحسن کشاورززاده
قاره آسیا بهعنوان گهواره تمدن بشری از دیرباز دستخوش تغییرات و فراز و فرودهای بسیاری بوده است. عواملی مانند قومیت، مذهب و جغرافیای سیاسی پیچیدگیهای روابط دو و چندجانبه کشورهای آسیایی را دوچندان کرده است؛ این در حالی است که حضور قدرتهای بیگانه بهویژه در غرب آسیا به آشفتگی سیاستهای منطقهای کشورها دامن زده است؛ اما ایران در این میان در روابط خارجی خود با کشورهای همسایه و شرق آسیا در کجا قرار دارد؟ سابقه تاریخی راه ابریشم در قرون گذشته یکی از نمادهای توسعه و همکاری این قاره بوده است. این تجربه تاریخی ازاینرو حائز اهمیت است که این همکاری در بستر قومیت و ادیان مختلف شکل گرفته؛ تجربهای که امروز محال به نظر میرسد. با حضور قدرتهای بیگانه در آسیا و عمیقشدن شکافهای قومیتی و مذهبی عملا این مسیر تجاری در قاره آسیا از بین رفت و کشورها درگیر توسعهطلبی قدرتهای نوظهور شدند. از آن پس نیز روابط کشورها با یکدیگر غالبا متأثر از سیاستهای کلی قدرتهای خارجی بوده، روندی که تا به امروز ادامه داشته است. راه ابریشم حاوی ساختار و سازوکاری برای همکاریهای بین کشورهای آسیایی بود؛ اما امروز چگونه ممکن است چنین ساختار قدرتمندی به وجود بیاید، ساختاری که در عین تکثر قومیتی و مذهبی شاکلهای منسجم و قابل اتکا داشته باشد. به نظرمی رسد جواب این سؤال در قدرت نرم نهفته باشد. قدرتی که کشورهای این قاره در قرون گذشته از دست دادهاند. ایران در چند دهه گذشته همواره مشغول دیپلماسی امنیتی بوده و عملا هیچ ابتکار عملی در ایجاد قدرت نرم برای خود نداشته است، ازاینرو روابط با همسایگانمان در سطوح سیاسی یا اصطلاحا قدرت سخت باقی مانده، همانطورکه ذکر شد بهدلیل وجود پیچیدگیهای قومیتی و مذهبی اینگونه از روابط دیپلماتیک ساختار پایدار ندارند و با تعویض دولتها فرومیریزند. قدرت سخت یکی از ارکان مهم یک دولت-ملت است؛ اما در نبود یک قدرت نرم عملا محکوم به شکست است. ایران با نداشتن یک قدرت نرم قابل ملاحظه از مزایای بسیاری محروم مانده است؛ از جمله این مزایا حضور گردشگر خارجی در داخل کشور است، فرایندی که میتواند اقتصاد کشور را متحول کند. بهعلاوه شناخت جامعه ما از کشورهای آسیای میانه و شرق دور بسیار اندک است و به بازنگری نیاز دارد؛ برای مثال بیشتر کالاهای کشور چین کمکیفیت است یا تاجیکستان بهعنوان کشوری فارسیزبان برای جامعه ما بسیار ناشناخته است. هر دو کشور از مصادیق کشورهایی هستند که میتوانند سالانه گردشگران زیادی را برای ایران جذب کنند و نبود شناخت درست از ایران در این کشورها، ریشه در ضعف ما در قدرت نرم دارد. ایجاد و بازآفرینی ساختاری مانند جاده ابریشم به بیش از چند سند سیاسی احتیاج دارد. دولتها ممکن است در روابط سیاسیشان به بنبست برسند؛ اما این قدرت نرم است که میتواند روابط اقتصادی کشورها را پایدار نگه دارد. در اصل قدرت نرم هسته اصلی جاده ابریشم در قرون گذشته بوده است. به نظر میرسد ما امروز آنچه را در گذشته بودهایم، فراموش کردهایم، روابط سیاسی ما امروز ناکارآمد است و ساختارهای سیاسی و در کل قدرت سخت، توانایی بازیابی پارادایم جاده ابریشم را ندارد و عوامل داخلی و خارجی بسیاری عملا اجازه یک برنامهریزی پایدار برای رسیدن به این هدف را نمیدهد. از سوی دیگر اشاره به این نکته ضروری مینماید که پیشرفت پایدار در وهله اول در بستر یک پیشرفت منطقهای صورت میگیرد و در گامهای بعدی به کشورهای دورتر دارای پتانسیل تسری مییابد. مانند سازوکاری که در شرق دور رخ داده است؛ بنابراین فرایند توسعه در شبکه تمدنی آسیا اگر در حوزه منطقهای کشورها به یک میزان نباشد، عملا قدرت نرم توانایی خود را از دست میدهد. اولین قدم در ایجاد قدرت نرم ارتباط مستقیم ملتها با یکدیگر است. حوزه گردشگری اولین و مهمترین فرایند رودررویی مستقیم جوامع آسیایی با یکدیگر است. در قدم بعدی ارتباطات جامعه دانشگاهی و نخبگان کشورها با یکدیگر میتواند سیر آشنایی جوامع با یکدیگر را تسریع کند. این دو قدم میتواند سنگ بنای ایجاد یک پارادایم مشترک بین کشورهای آسیایی باشد. از این طریق میتوان با صدور فرهنگ ایران به توسعه ایران کمک قابل توجهی کرد، چراکه یک قدرت نرم قابل اتکای توسعه سیاسی و قدرت سخت را نیز بهدنبال میآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.