سالمندآزاری در روزگاري كه همه روبات شدهاند
امانالله قراییمقدم
اینکه پس از کودکآزاری و همسرآزاری اکنون سالمندآزاری در رتبه سوم قرار گرفته است، یکی از اتفاقاتی است که به دلایل مختلف جامعه ایران را با تهدیدی جدی و تراژیک همراه کرده است.
دلایل عمده سالمندآزاری میتواند آپارتماننشینی، نبودن امکانات و وسایل نگهداری سالمندان و گرانیها باشد؛ اما بدترین و زشتترین عمل همانا آسيبديدن ارزشها، هنجارها و معنویات است. این انتظار میرفت که بنابر نظر جامعهشناسان ما نیز به سمت مادیگرایی برویم و از ارزشها و معنویات فاصله بگیریم. من سالها پیش در روزنامه حیات نو هشدار دادم که ما در حال دورشدن از معنویات هستيم. در آن مقاله اشاره کردم که دورافتادن از فرهنگ ملی از کودکی ممکن شد و زمانی که بهجاي مدیر، معلم و ناظم باتجربه ناگهان دختر جواني را جايگزين كردند، سلسهمراتب بزرگتری و کوچکتری هم از جامعه رفتهرفته برداشته شد! اين جايگزيني همانند اين است كه انگار گروهباني را به جاي تیمسار، فرمانده كنيم؛ این یعنی از رأس تا قاعده هرم حرمت قدرت از بین رفته باشد. وقتي چنین امری عموميت پیدا كند، همهچیز دچار فروپاشی ميشود. ما - چه دختر و چه پسر- جلوی پدرهايمان پا دراز نمیکردیم، جرئت سیگارکشیدن نداشتیم و خنده بیجا نمیکردیم. اكنون و این روزها دیگر هیچیک از این ارزشها رعایت نمیشود . برای همین نياموختههاست كه فرزند میگوید جایمان تنگ است و باید پدر را یا سر راه بگذارد یا به خانه سالمندان تحویل بدهد یا خدای نکرده بخواهد او را مورد ضرب و شتم قرار دهد. الان که میبینیم پدرکشی و مادرکشی هم وجود دارد. همه اينها ميتواند نتيجه عملكرد ناموفق تربيتي در آموزش و پرورش باشد.خاستگاه سالمندآزاری به سیستم برميگردد، سيستمي كه اينطور از جوان خواسته و او را تربیت کرده که چنین رفتاری با والدینش داشته باشد. این روزها شاهد پدیده فرزندسالاری نیز هستیم که ریشه در همان مادیگرایی دارد که همهچیز با پول سنجیده میشود و پدر و مادری که پول نداشته باشند، زودتر انکار میشوند. از سوي ديگر هم اگر نگاه كنيم امروز اگر یک عده هم بخواهند، اما توان مالیاش را ندارند؛ کسی که سه میلیون حقوق میگیرد، چطور میتواند از پس ادارهکردن پدر یا مادرش هم بربیاید؟! گرانی، تورم و بلاتکلیفی به ما دیگر اجازه نمیدهد به فکر والدین هم باشیم. این وظیفه دولت و بهزیستی است که بودجهای را صرف نگهداری از سالمندان کند. ما جامعهشناسان ایران از سال 54 درباره این قضیه هشدار جدی دادیم و تأکید به گسترش خانه سالمندان کردیم که در این زمینه دولت اقدامهای جدیتری انجام دهد. بهویژه در شهرها که فرهنگ آپارتماننشینی مانع از تداوم زندگی جوانترها در کنار والدین پابهسنگذاشته ایشان خواهد شد. هشدار دادیم روزی ميرسد که خیلی بیشتر از کهریزک باید خانه سالمندان داشته باشیم و این مكان بهتنهایی کافی نخواهد بود. ما چند سال پیش بر فرهنگ ژاپنی تأکید کردیم که از سال 1943 در آنجا میگفتند: «ژاپنی بمانیم اما از تمدن غرب عقب نمانیم». ما هم میخواستیم ایرانی بمانیم و از تمدن غرب نیز عقب نمانیم؛ اما در اینجا نشد. ما با آنکه بهظاهر مدرن شدهایم اما زیربنای آن مدرنیته غرب را نداریم و برای همین دچار تناقضهای اینچنینی میشویم؛ از یک سو سالمند را آزار میدهیم و از سوی دیگر در بیرون از خانه و خانواده، خانه سالمندان هم به اندازه کافی نداریم که این آدمها را سرپناه دهیم که از آزار و اذیت در امان باشند. شرايط الان بهگونهاي است كه انگار انسانها روبات شدهاند ، آدمك شدهاند و نسبت به همدیگر احساسی ندارند. این بیتفاوتی را بارها در اتفاقات خیابانی دیدهایم که در میدان کاج مردی یک مرد دیگر را کشت؛ اما هیچکس کوچکترین واکنشی به آن نشان نداد یا با ماشین یک نفر را زیر گرفتند و گفته شد که پولش را هم میدهد و... . جورج زیمر و داروین هم به این حالت بقا اشاره کردهاند که در شهر حق انتخاب هست و آنکه اصلح است میماند و آنکه ندارد، از محله طرد میشود. در جمعبندی باید به این جبر اجتماعی اشاره كرد که ما بهدلیل ندانمکاریهایمان اصالت فرهنگی را با برنامهریزی آموزش و پرورش از دست دادهایم؛ با ازدستدادن میراث فرهنگی و برداشتن سلسهمراتب در ارتش و مثل اینها! همه مشکلات ریشه در همین بیفرهنگی عمومی دارد و دیگر هم نمیشود با وصلهپينه آن را درست کرد. اگر به هنجارها و تربيت سنتی توجه میشد و امور فرهنگی همچنان در رأس امور جامعه قرار میگرفت، دیگر شاهد پدرآزاری و مادرآزاری در این حد نمیبودیم. اكنون آنقدر مسئله عمق پیدا کرده که دیگر بازگشت و حل آن سخت شده است. باید گفت که همه تقصیر بر گردن مسئولان است و باید گفت از ماست که بر ماست و دیگر هم نمیشود کاری کرد، مگر آنکه هنوز هم کورسوی امیدی باشد، اگر برگشتن به خویشتن خویش و بازگشت به ریشهها و اصالتها ممکن شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.