باید میان تابعیت مضاعف و داشتن اقامت تفکیک قائل شد
شرق: درباره بحث افراد دوتابعیتی در ایران بهویژه در مناصب مهم و حساس مدیریتی سالهاست مناقشه بوده و برخی با داشتن تابعیت مضاعف و مخفینگهداشتن آن در پستهای حساس فعال هستند و همین موضوع با انتقادهای گسترده مواجه است. شناسایی و معرفی این افراد گاهی مطرح میشد تا اینکه دو روز پیش فهرستی منتشر شد و نکته مهم این فهرست وجود اسامی افرادی بود که صرف داشتن اقامت یا زندگی برای مدت مشخصی در کشور ثالت بهعنوان دوتابعیتی معرفی شده بودند. ایراد این فهرست و فهرستهای مشابه و گمانهزنیها در سالهای اخیر همین ناآگاهی درباره تعریف حقوقی تابعیت مضاعف با بحث اقامت و... بوده است که سبب شده حاشیهها دراینباره همچنان ادامه داشته باشد. تابعیت یکی از مباحث مهم در حقوق سیاسی است. تابعيت بيانکننده چگونگي عضويت در يک جامعه مبتني بر فرهنگ، تاريخ، اخلاق، عقايد سياسي و ارزشهاي مشترک است و عامل همبستگی سیاسی و اجتماعی فرد با دیگر افراد جامعه و دولت است. در تابعیت اولین مسئلهای که برای دولتی مطرح میشود این است که افرادی را که متعلق به خود میدانند از افراد سایر کشورها جدا کنند؛ بنابراین بارزترین مظهر تقسیم جغرافیایی اشخاص موضوع تابعیت است. حال داشتن تابعیت مضاعف به باور همبستگی افراد اینچنینی با دولت و سرزمین خدشه وارد میکند. ازاینرو تابعیت جایگاه ویژهای در مناسبات سیاسی دارد و در برخی کشورها مانند ایران نگاه سختگیرانهای درباره فعالیت اینگونه افراد بهویژه در پستهای مهم سیاسی مانند نمایندگی مجلس، وزارت یا ریاستجمهوری وجود دارد؛ بنابراین درحالیکه شخص تابع دولتی است، دولت یا دولتهای دیگری نیز او را تابع خود میدانند. در نتیجه شخصی که بیش از یک تابعیت دارد، دارای یک وضعیت غیرعادی است؛ چراکه تابعیت منشأ حقوقی تکالیف فرد در برابر آن کشور است. به عبارت دیگر تابعیت دوگانه یعنی فردی در یک زمان بتواند شهروند دو کشور متفاوت به حساب بیاید، بهطوریکه با توجه به قوانین گذرنامه هر دو کشور را داشته باشد. دیدگاههای متفاوتی در بین کشورها نسبت به داشتن دو یا چند گذرنامه توسط افراد تبعه خود وجود دارد، بهطوریکه برخی از دولتها آن را نهی و حتی قانونهایی را برای جلوگیری از آن وضع کردهاند، ولی برخی از دولتها داشتن گذرنامه کشورهای دیگر را امری مجاز و بدون محدودیت میدانند. در این بین موضوعی که نباید فراموش شود، بحث اقامت بهویژه اقامت موقت است که برای بسیاری از مسئولان ایرانی یک موضوع عادی بوده و به دلایل مختلفی مانند تحصیل، اقامت موقت در کشوری دیگر داشتهاند، اهمیتی ویژه دارد؛ اما معنا و مفهومی بسیار دور از تابعیت دارد. اقامت رابطهای است مادی و حقوقی که بدون توجه به تابعیت شخص، فرد را به قسمتی از خاک یک کشور مربوط میکند. در واقع میگوییم اقامتگاه هر شخص، مکان معینی از یک کشور است که رابطهای مادی و حقوقی بین آن کشور و شخص ایجاد میکند. در اقامت رابطه سیاسی کمرنگ است و نبود حق شهروندی باعث عدم مداخله و حضور در مناصب مدیریتی و سیاسی میشود. اگر شخصی با تابعیت کشور خود بخواهد در کشوری دیگر اقامت داشته باشد، باید ابتدا از آن کشور روادید و اجازه ورود کسب کند و سپس اقدام به گرفتن پروانه اقامت کرده و برای مدتی معین که در قانون آن کشور آمده است، در آنجا زندگی کند. سپس با گذر زمان مشخص، فرد میتواند درخواست تابعیت کند؛ اما تا زمانی که بحث تابعیت مطرح نباشد، تابعیت مضاعف هم رخ نخواهد داد. درباره تابعیت مضاعف و اقامت، قانون مدنی ایران تفکیکی قائل نشده است؛ اما سیدحسین نقویحسینی چندی پیش درباره تفکیک افراد دوتابعیتی، دارای گرینکارت و حق اقامت از یکدیگر گفته بود: در قانون مدنی ما این موارد تفکیک نشده و صرفا گفته شده در صورت تابعیت مضاعف، فرد از داشتن اموال غیرمنقول محروم است و حتی نمیتواند کارمند دولت باشد. او افزوده بود : البته در مصوبات قانونی دیگر مواردی وجود دارد که باعث نقض این قانون میشود؛ بنابراین کمیسیون امنیت بهدنبال یافتن خلأهای قانونی است که دستگاهها تکلیف خود را بهصورت شفاف بدانند، ضمن اینکه تا طرح جامعی دراینباره تصویب نشود، تناقضات و مشکلات وجود دارد. همچنین باید وضعیت بنگاههای اقتصادی و تصدی آنها نیز مشخص شود. در این بین بارها مسئولان قضائی و سیاسی بر بهکارنگرفتن افراد دوتابعیتی بهویژه در مشاغل حساس و امنیتی تأکید کردهاند، از جمله حجتالاسلام منتظری درباره وجود دوتابعیتیها گفته بود: اگر این افراد از قوانین جمهوری اسلامی پیروی کنند و افراد عادی باشند، منعی برای آنها وجود ندارد؛ اما کسانی که در سمتهای مدیریتی قصد خدمت داشته باشند، از نظر قانونی خدمتشان ممنوع است و طبیعی است که این افراد بخواهند دوتابعیتیبودنشان را مکتوم بدانند، این دستگاههای اطلاعاتی هستند که باید بتوانند چنین اشخاص خائنی را شناسایی کنند. آنچه مسلم است در ایران دوتابعیتیها نمیتوانند در مشاغل حساس و مهم نقشآفرین باشند؛ اما لازم است تفکیک بحث اقامت با تابعیت مورد توجه قرار بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.