|

زندان‌های نیازمند اصلاح

نعمت احمدی . حقوق‌دان

1) خبر تلخ کشته‌شدن جوانی که دوره محکومیت هشت‌ساله خود را به اتهاماتی در زندان فشافویه می‌گذراند، بازتابی وسیع در رسانه‌ها داشت. پرونده جوان محکوم مقتول را نخوانده‌ام و از محتویات آن بی‌اطلاع هستم اما ماده 513 قانون مجازات اسلامی را می‌دانم که مقرر می‌دارد «هر کس به مقدسات اسلام و یا هر یک از انبیاء عظام یا ائمه طاهرین(ع) یا حضرت صدیقه طاهره(س) اهانت نماید اگر مشمول حکم ساب‌النبی باشد اعدام می‌گردد و در غیر این صورت به حبس از یک‌سال تا 5 سال محکوم خواهد شد».

نمی‌دانم اتهام دیگری هم داشته یا اتهام وی توهین به مقدسات است. قاضی بابایی، ریاست شعبه پنجم دادگاه کیفری استان تهران، در پاسخ خبرنگاران که پرسیدند «مقتول به چه جرمی زندان بوده است»، می‌گوید این جوان در یک پرونده سیاسی به اتهام توهین به مقدسات به هشت سال زندان محکوم شده بود. علیرضا قبلا در یک تولیدی پوشاک کار می‌کرد و بعد هم وارد دانشگاه شد اما فریب یک گروه سیاسی را خورد و به دنبال انتشار یک عکس در پروفایلش که دارای مضمون توهین به مقدسات بود، بازداشت شد، اما بی‌گناه در زندان کشته شد. بازداشت مقتول در ارتباط با فعالیت‌های او در فضای مجازی انجام شده و قرار وثیقه‌ای به مبلغ 80 میلیون تومان برای وی صادر شد و چون خانواده او قادر به تودیع وثیقه نبودند، پرونده در دادگاه بدوی به صدور حکم حبس هشت‌ساله منجر شده بود که با اعتراض به حکم قرار بود در روز 18 تیرماه دادگاه تجدیدنظر به اعتراض علیرضا رسیدگی کند. علیرضا به اعزام خود به زندان فشافویه اعتراض کرده بود. در نامه خود به فضای زندان فشافویه اعتراض کرده بود و درخواست انتقال به زندان اوین را داشت. حتی دست به اعتصاب غذا زده و به رعایت‌نشدن قانون اصل تفکیک جرائم مصوب سال 85 در زندان فشافویه اعتراض کرده بود. 2) حمیدرضا 32ساله و محمدرضا 35ساله دو جوانی هستند که به گفته سخنگوی قوه قضائیه، با علیرضا شیرمحمدعلی به همراه 16 زندانی سیاسی دیگر در یک بند نگهداری می‌شدند و فرد قاتل و همدست او به صورت مجزا در کنار آنها در سلولی دیگر بوده‌اند اما از هواخوری مشترک -‌به صورت مجزا‌- استفاده می‌کردند. دو نفری که سخنگوی قوه قضائیه از نگهداری آنها در سلول مجزایی در بند 16نفره زندانیان به گفته ایشان «سیاسی» خبر داده است. محمدرضا، متهم ردیف اول پرونده قتل علیرضا، در روز محاکمه در دادگاه می‌گوید: «من و همدستم 32 ماه در شرایط بدی در زندان فشافویه بودیم و می‌خواستیم هر‌چه زودتر به زندان رجایی‌شهر منتقل شویم اما کسی به حرفمان گوش نمی‌کرد. از یک ماه قبل تهدید کرده بودیم اگر ما را از این زندان منتقل نکنند، دست به قتل می‌زنیم». پرسش این است زندان فشافویه کجاست؟ زندانی که قاتلان علیرضا به‌صراحت اعلام می‌کنند او را کشتیم تا از فشافویه رها شویم. مگر این دو زندانی در «سلول مجزا» نگهداری نمی‌‌شدند؟ پرسش این است مواد مخدر شیشه و ابزار مصرف آن چگونه وارد سلول مجزای آنها شده است که می‌گویند «‌آن‌قدر شیشه کشیده بودیم که نمی‌دانستیم چه‌کار می‌کنیم». اگر به هشدار دلسوزانی که از شرایط نگهداری زندانیان در سوله‌ای که بعدا به زندان کهریزک شهرت پیدا کرد و در حوادث سال 88 به واقعه‌ای دردناک تبدیل شد، توجه می‌کردند و سوله‌ای که متهمان و مجرمان را در آن نگهداری می‌کردند، مطابق با استاندارد‌های ذکرشده در آیین‌نامه اجرائی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی سامان‌دهی می‌کردند، اتفاقات زندان کهریزک را شاهد نبودیم. قانون‌گذار توجه خاصی به استانداردهای مورد نیاز بازداشتگاه و زندان داشته است. برابر ماده 20 آیین‌نامه سازمان زندان‌ها، استانداردهای مورد نیاز در مورد تشکیلات اعم از تعداد کارمندان، مربیان تربیتی، مأموران انتظامی و مربیان مذهبی و متخصصان در زندان‌ها و مؤسسه‌ها و مراکز وابسته به سازمان به تناسب موقعیت‌ها و احتیاج‌های محل و آمار شناور محکومان از سوی سازمان زندان‌ها تعیین و به تصویب سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خواهد رسید و مهم‌تر اینکه برابر آیین‌نامه نحوه تفکیک و طبقه‌بندی زندانیان مصوب سال 1385، حفظ حقوق و کرامت زندانیان و افزایش درجه امنیت زندان‌ها تصویب شده است.

در تعریف تفکیک آمده است «تفکیک و طبقه‌بندی عبارت است از جداسازی زندانیان از یکدیگر در زندان، بازداشتگاه با مراکز اقدامات تأمینی و تربیتی کشور از حیث جنس، سن، نوع جرم، وضعیت قضائی (متهم و محکوم) و وضعیت سلامتی». معلوم نیست این دو زندانی خطرناک که یکی قاتل و محکوم به قصاص است و دیگری محکوم به حبس ابد به علت قاچاق مواد مخدر را در یک سلول مستقل نگهداری می‌کردند، به چه اتهامی در سلول مجزا آن هم به مدت 32 ماه نگهداری می‌شدند؟ ممکن است در زندان مخل نظم و انضباط عمومی بوده یا موجب آزار و اذیت دیگر زندانیان باشند. در این صورت برابر تصمیم شورای انضباطی زندان، حداکثر شش ماه در محل جداگانه نگهداری می‌شوند. این دسته از زندانیان شب‌ها در اتاق‌های تک‌نفره در فضای حداقل 10 مترمربعی با نور کافی و سرویس بهداشتی مناسب نگهداری می‌شوند. این دسته از زندانیان هم‌زمان با تحمل حبس، تحت پوشش طرح‌های اصلاحی نظیر روان‌درمانی قرار می‌گیرند و ترخیص زندانیان خطرناک موضوع ماده 3 آیین‌نامه نحوه تفکیک و طبقه‌بندی زندانیان قبل از موعد مقرر ( یعنی شش ماه موضوع نگهداری جداگانه) با نظر روان‌شناس یا پزشک مسئول و تصویب شورای انضباطی امکان‌پذیر خواهد بود. اگر این دو زندانی مشمول تصمیم شورای انضباطی زندان شده بودند، معنای آن این است که مخل نظم و انضباط عمومی بوده یا موجب آزار و اذیت دیگر زندانیان شده‌اند.مسئولان زندان جز موارد ذکرشده در بالا نمی‌توانند در نحوه نگهداری زندانیان اعمال سلیقه شخصی کنند. در عین حال، باید پرسید چه کسانی مواد مخدر را از هفت‌خان کنترل ورود و خروج به زندان، رد می‌کنند؟ معروف است دیوارهای زندان در مقابل اخبار خارج از زندان و نیز مواد مخدر غیرقابل کنترل هستند، اما دو نفر زندانی خطرناکی که برابر مقررات داخل زندان تشخیص داده شده که از دیگر زندانیان جداگانه نگهداری شوند و مدت‌های مدید در سلول مجزا نگهداری می‌شوند، به مواد دسترسی داشته‌اند. کنترل ورود و خروج افراد به سلول مستقل و مجزای آنها کاری ساده است و به‌راحتی می‌توان عوامل تأمین‌کننده مواد مخدر به آنها را شناسایی کرد.نوشتن از زندان فشافویه نگارنده را یاد زمانی انداخت که به‌تازگی از سوله‌ای در کهریزک مطلع شدم .در یکی از مراجعاتم به دادسرای شمیران مدت‌ها قبل از واقعه کهریزک در یکی از شعب بازپرسی با تحقیق از جوانی که حقوق خوانده و پایان‌نامه کارشناسی ارشد او هم مربوط به جعل در اسناد رسمی بود، به عنوان متهم از وی تحقیق می‌شد وقتی متوجه شدم كه فردی تحصیل‌کرده در رشته حقوق آن هم در مقطع کارشناسی ارشد متهم به جعل و استفاده از سند مجعول است، جریان رسیدگی را از نزدیک شاهد شدم. متهم تحصیل‌کرده آن‌قدر در جعل اسناد تبحر داشت که کمتر کارشناسی می‌توانست مجعول‌بودن سند را احراز کند. می‌گفت کافی است یک بار نگاهی به امضای مورد نظر بیندازم عین آن را تقلید می‌کنم. دور از نظر و نگاه آقای بازپرس درخواست کرد وکالت او را بپذیرم. وقتی که مخالفتم را اعلام کردم، گفت خانمم بیرون از بازپرسی دسته‌چک دارد و در حسابی که به نام اوست، هر چقدر که بخواهید پول موجود است. یک چک سفیدامضا به شما می‌دهم هر مبلغ که خواستید، بنویسید. فقط یک خواسته از شما دارم و آن این است که مرا به سوله نفرستند. اولین‌باری بود نام سوله که محل نگهداری متهمان و محکومان خطرناک بود را می‌شنیدم. با توجه به توضیحات بعدی وی چندین مطلب خطاب به مسئولان نوشتم که اگر اخبار مربوط به سوله خلاف واقع و اکاذیبی است که زندانیان آن را منتشر می‌کنند، پاسخ دهند و اگر در‌واقع سوله‌ای وجود دارد و آخر دنیا آنجاست، متوجه خطرات آن و هزینه‌هایی که روی دست نظام می‌گذارد و باعث وهن قوه قضائیه و سازمان زندان‌ها می‌شود، درصدد اصلاح آن برآیند. افراد دیگری هم به نقد سوله و نحوه نگهداری زندانیان در آن محیط نامناسب پرداختند اما کسی به نقد مشفقانه و دلسوزانه امثال نگارنده توجه نکرد؛ پایان کار سوله که بعدا به زندان کهریزک معروف شد را همه می‌دانیم. امروز این هشدار از ناحیه زندانیانی داده می‌شود که با ذکر نام خود با همه مخاطراتی که نتایج آن را می‌دانند، وقتی 32 ماه در شرایط بدی در زندان فشافویه بودند و از یک ماه قبل هم تهدید کرده بودند اگر ما را از این زندان منتقل نکنید دست به قتل می‌زنیم. به زندان فشافویه و دیگر زندان‌ها این بار با این دید و نگاه توجه کنید ایران با داشتن بیش از 220 هزار زندانی که بیشترین آنها، زندانیان مواد مخدر هستند، جایگاه مناسب و در شأن جمهوری اسلامی ایران را ندارد، قوانین کشور از باب جرم‌انگاری موضوعات و عناوین مجرمانه نیاز به تنقیح و بازنگری دارد. باید نگاه قضات مرحله تحقیق یعنی دادسرا به متهم تغییر پیدا کند. برابر ماده 250 قانون آیین دادرسی کیفری قرار تأمین و نظارت قضائی باید مستدل و موجه و با نوع و اهمیت جرم، شدت مجازات، ادله و اسباب اتهام، احتمال فرار یا مخفی‌شدن متهم و ازبین‌رفتن آثار جرم، سابقه متهم، وضعیت روحی و جسمی، سن، جنس، شخصیت و حیثیت او متناسب باشد... . با ذکر آنچه گذشت، هستند زندانیانی که می‌توان با صدور قرارهای متناسب قبل از محکومیت قطعی آنان را روانه زندان نکرد و از بار زندان‌ها و مقدار زندانیان کاست. اصلاحات قضائی رئیس محترم قوه قضائیه که از روندهای نو استقبال می‌کند، در بخش زندان‌ها نیاز به سرعت بیشتری دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.