روندهای خیالی تکامل
آیا تغییرات تکاملی غایتمندانه است؟
عرفان خسروی. دیرینهشناس
در هفتههای گذشته با یکی از مهمترین فرایندهای دخیل در تغییرات تکاملی آشنا شدیم: ناهمزمانی. ناهمزماني (هتروکرونی) فرایندی است که طی تکامل کلان و از طریق تغییر در نرخ و زمانبندی بیان ژنها، منجر به تغییر نسبت و اندازه اندامهای بدن میشود. وقتی تغییرات ریختشناسی ناشی از ناهمزمانی را بررسی میکنیم، معمولا شاهد روندی از تغییرات همجهت هستیم که در تباری متشکل از گونهها و سردهها و حتی خانوادههای پیدرپی دنبال میشود؛ مثلا در دایناسورهای شاخدار (سراتوپسها؛ Ceratopsia) چنین روندی دیده میشود. قدیمیترین نمایندگان تبار «دایناسورهای شاخدار» اصلا شاخ ندارند؛ بلکه دایناسورهایی دوپا با جثه خرگوش یا سگ از اواخر دوره ژوراسیک و ابتدای کرتاسه هستند، با منقارهایی طوطیمانند و یقه استخوانی کوچکی که از پس سر به سمت گردن رشد کرده است. با نزدیکشدن به میانه دوره کرتاسه جثه این دایناسورها بزرگتر میشود و به یک متر تا دو متر میرسد؛ یقه استخوانی پسسری بزرگتر میشود و طول و عرض آن با بقیه جمجمه قابل مقایسه میشود؛ شاخهای کوچکی روی بینی، بالای ابروها و دو سوی گونهها ظاهر میشوند و تمایل به حرکت چهارپا (بهخصوص پس از بلوغ و وزنگرفتن) افزایش مییابد. با نزدیکشدن به پایان دوره کرتاسه، جثه این دایناسورها همچنان بزرگتر میشود و از چهار تا 10 متر میرسد؛ شیوه راهرفتن بهاجبار به چهارپایی تغییر میکند؛ اندازه یقه پسسری حسابی بزرگ میشود و شاخها و تزئینات شاخمانند گوناگونی روی چشمها، بینی، گونهها و لبه یقه استخوانی پسسری ظاهر میشود. وقتی به کل این تغییرات نگاه کنیم، گویی روندی از بزرگشدن جثه و یقه پسسری و شاخها در این تبار دایناسورها وجود داشته که از آغاز دوره کرتاسه (۱۴۵ میلیون سال پیش) تا پایان این دوره (۶۶ میلیون سال پیش) همچنان ادامه مییابد. طبیعی است که تصور کنیم چنین روندی واقعا وجود داشته است. مشابه همین روند را میتوان برای تکامل اسبها تصور کرد. طی 50 میلیون سال، اسبهایی پنجانگشتی با جثه روباه تکامل پیدا کردند و تبدیل به اسبهایی سهانگشتی با جثه گوسفند و گاو و سرانجام اسبهای تکانگشتی درشتجثه امروزی شدند. گویی در بدو تکامل اسبها، برنامهریزی دقیقی برای طیشدن تمام این مراحل در نهاد نخستین اسبهای روباهجثه و پنجانگشتی قرار داده شده یا درباره دایناسورهای شاخدار، تقدیر تکاملی نخستین دایناسورهای کوچکجثه و دوپا با منقار طوطیمانند و یقههای پسسری ظریف اینگونه نوشته شده بود که چندده میلیون سال بعد، به دایناسورهایی غولآسا با طول پنج تا ۱۰ متر تکامل یابند. اما در حقیقت چنین روند، تقدیر یا برنامهریزی دقیقی از آغاز در کار نبوده است. خلاف این تصور که روندی خطی در جریان تکامل موجودات زنده دخیل است، در حقیقت (همانطور که در قسمتهای پیشتر اشاره کردیم) تکامل با الگویی شاخهشاخه پیش میرود. موجودات زنده حین تکامل کلان، از هم جدا میشوند و شجرهنامهای منشعب به وجود میآورند. بنابراین از نسل نخستین اسبهای کوچکجثه پنجانگشتی، نه یک گونه اسب سهانگشتی، بلکه چندینوچند گونه سهانگشتی تکامل یافتند و دائما این گونههای جدید نیز به گونههایی جدیدتر منشعب شدند و سرانجام از نسل برخی انواع سهانگشتی، گونههایی بزرگتر و تکانگشتی تکامل یافتند. اسبها و گورهای امروزی بازماندگانیاند از تنوعی بسیار بزرگتر. خویشاوندان دیگر آنها به دلایل مختلفی پیشتر منقرض شدند. این گونههای مختلف هرکدام در مسیر متفاوتی پیش رفتند؛ ازجمله برخی از آنها دوباره صفاتی پیدا کردند شبیه نیاکان قدیمیتر و کوچکجثه خود. حتی همین امروز هم نژادهایی از اسبچهها و اسبهای کوتوله وجود دارند که اگر شرایط برای بقای آنها مناسب باشد، ممکن است پس از طی مدت کافی، تبدیل به گونهای مستقل با جثه نیاکان قدیمی خود شوند. هم الگوی انشعابی تکامل کلان و روند گونهزایی و هم تنوعی که در حین انشعاب گونههای تازه پدید میآید، از نادرستی تصور درکاربودن روندی کلی حکایت میکند. اگر چنین روندی واقعیت میداشت، باید همه اسبها از یک الگو و ریخت تبعیت میکردند و همه دایناسورهای شاخدار نیز شبیه همدیگر تکامل مییافتند. اما اگر چنین روندی در واقعیت وجود ندارد، چه چیزی موجب شده بزرگجثهشدن دائمی این موجودات طی میلیونها سال با الگویی (نه همیشگی، اما اغلب ثابت) پیش برود؟ در حقیقت رمز پیوستگی ظاهری تغییرات تکاملی گونههای یک تبار، نه به خود تغییرات، بلکه به نیرویی بازمیگردد که تغییرات تکاملی را میسنجد، برمیگزیند و برخی را موفقتر از باقی میکند: سازوکاری به نام انتخاب طبیعی! در هفتههای بعد این بحث را پی خواهیم گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.