آواتار؛ یک همزیستی کیهانی
نمايش عبور آگاهی در چرخه وسیع طبیعت
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
«آواتار» فیلم جذابی است؛ فیلمی که با قدرت بالای تکنولوژیک و یک داستان عامهپسند فروش بسیار خوبی در گیشه کسب کرد و پرفروشترین فیلم تاریخ لقب گرفت. این فیلم سهبُعدی بوده و سالهای زیادی را جیمز کامرون صرف ساخت آن كرد؛ اما به گمان من «آواتار» ارزشهای بسیاری دارد که فدای داستان سطحی آن شده است. فیلم یک داستان ساده دارد. این فیلم در ماهی به نام پندورا در سامانه ستارهای آلفا قنطورس رخ میدهد. مردمانی به نام ناویها در این ماه زندگی میکنند. پندورا حاوی یک نوع ماده بسیار کمیاب و مرموز است که به دلیل اثر پادگرانشی آن مورد توجه زمینیان قرار گرفته است؛ اما زمینیان برای رسیدن به این ماده باید دست به تخریب سکونتگاههای ناویها بزنند. ناویها همانطور که گفتیم، مردمان بومی قمر پندورا هستند. آنها در محیطی متفاوت زندگی میکنند، با هوایی متفاوت که قابل تنفس و استشمام برای زمینیها نیست. شکل زندگی و ارتباط عمیق بین ناویها و دیگر جانداران مورد توجه زیستشناسان قرار گرفته است. هم زیستشناسان و هم افراد نظامی هریک به طور مشترک در پروژهای دخالت دارند که در آن با یک تکنولوژی پیشرفته، ذهن یک انسان زمینی وارد کالبد ساختهشدهای به نام آواتار میشود. آواتار ترکیبی از دیانای انسان و ناویهاست؛ کالبدی که کاملا شبیه ناویها بوده؛ اما در واقع با ذهن انسانها کنترل میشود. اینگونه آنها میتوانند برای مدتی در محیط ناویها زندگی کرده و درعینحال به شناخت آنها بپردازند. داستان از جایی شروع میشود که جیک سالی، یک تفنگدار قدیمی آمریکا، به یکی از آواتارها متصل شده تا از فرهنگ و رسوم ناویها سر دربیاورد؛ اما او دراینبین عاشق شاهزاده ناویها به نام نایتیری میشود و بقیه داستان هم معلوم است. این عشق سبب میشود که در نهایت جیک سالی در برابر انسانهایی قرار گیرد که میخواهند پندورا را نابود کنند و طبق روال تمام این فیلمها در این مجادله پیروز میشود و در نهایت نیز به وسیله درخت اسرارآمیز ناویها به یک ناوی بدل شده و خوشوخرم با شاهزادهخانم نایتیری زندگی جدیدی را در پندورا آغاز میکنند؛ اما همانطور که گفته شد، فیلم ارزشها و مفاهیمی دارد که ای کاش بیشتر روی آنها تأکید میشد و کارگردان سعی میكرد با ورود به عمق آنها شکل دیگر و پیچیدهتری به فیلم ببخشد. مهمترین ارزش فیلم در نمایش نوعی دیگر از زیست کیهانی است؛ یک نوع بیولوژی متفاوت، یک آگاهی دستهجمعی که در گونه انسان دیده نمیشود. فیلم نوعی شبکه وسیع عصبی را نشان میدهد که بین ناویها و دیگر جانداران پندورا بهویژه درخت بزرگ اسرارآمیز که برای آنها جنبه معنوی نیز دارد، مشترک است. ناویها در انتهای موهای خود نوعی پایانه عصبی دارند. چیزی که همانند سیناپس عمل کرده و سبب اتصال ناویها با اسبها و پرندگان و گیاهان میشود. این شبکه عصبی در تمام پندورا گسترده است و نوعی وحدت و یگانگی بین ساکنان این سیاره ایجاد میکند؛ یک شبکه عصبی به بزرگی پندورا. البته این شبکه کلی به معنای آن نیست که ناویها قدرت تفکر فردی نداشته باشند. با وجود این کلیت، فردیت آنها نیز حفظ شده است. مهمترین مشخصه فیلم «آواتار» در نمایش این زیست دیگرگونه است. این زیست کاملا متفاوت که میتواند بسیار مورد توجه قرار گیرد. خوب بود به جای یک روایت سطحی، کامرون از این زیست درهمجوش استفاده میکرد و نوعی دیگر از آگاهی را به نمایش میگذاشت؛ آگاهیای که برتر است و در برابر زیادهجوییهای نوع انسان میایستد و بر آن فائق میشود. کامرون میتوانست بسیار عمیقتر شود. وقتی ناویها با انتهای گیسوان خود به این شبکه عظیم متصل میشدند، چه اتفاقی میافتاد؟ ترکیب علم و هنر میتوانست دریچهای به روی دانشمندان و تخیل آنها بگشاید. چگونه آگاهی فردی به آگاهی جمعی تبدیل میشد؟ آگاهی جمعی چه خصلتهایي داشت و از همه مهمتر اینکه چگونه بر آگاهی فردی تأثیر میگذاشت و چگونه شکل و محتوای تصمیمگیری را تغییر میداد؟ سینما ارزشها و تواناییهای بیشماری دارد که باید برای ایجاد معرفتهای جدید به کار رود. تصویرهایی را میتواند بیافریند که در هیچ کجا دیده نمیشود. در این شبکه اتصالات عصبی، سینما میتوانست عبور آگاهی را در چرخهای وسیع از طبیعت به نمایش بگذارد. میتوانست سخنهای گیاهان و جانداران را به صورت یک امر متعالی به تصویر بکشد. اینها همه میتوانست اتفاق بیفتد؛ اما توجه به گیشه و نبود یک تفکر در پشت چنین فیلمنامهای آن را به یک داستان و فیلم سطحی تقلیل داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.