|

شگفتی‌های جهان ناپیدای زیر پای ما

زندگی در مغاک

کالین باراس . ترجمه: زینب همتی

معادن طلای آفریقای جنوبی پر از موجودات عجيب و غريب است، دم همه‌شان مثل شلاق است و اشتهای سیری‏ناپذیری دارند؛ اما این موضوع معدنچی‌ها را نگران نمی‌کند. این موجودات، به زور با چشم غیرمسلح دیده می‌شوند. (ولی این خبر برای کسانی که زندگی روی کره زمین را بررسی می‏کنند، خبر مهمی محسوب می‌شود). «تالیس انستات»، زمین‏شناس دانشگاه پرینستون که کرم‏های رشته‏ای در حال شنا را در یک خندق پر از آب در معدن طلای بیاتریکس در 2011 کشف کرد، می‏گوید: «این کشف من را متعجب کرد». واقعیت‌ این است که جانداران پیچیده نباید بتوانند در چنین فاصله‏ای زیر سطح زمین زندگی کنند. ده‏ها متر زیر زمین، مواد غذایی و اکسیژنی که حیوانات ‏برای زنده‌ماندن نیاز دارند، کم است چه برسد به 1.3 کیلومتر زیر زمین. با توجه به اینکه کرم‏ها از نور پرهیز می‏کنند، تیم «انستات» آنها را «‌Halicephalobusmephisto» نامید که وجه تسمیه آن «Mephistopheles» است که دیو شخصی دکتر «فوستس» بود. (مفیستوفل یا مفیستوفلس نام شخصیتی اهریمنی در ادبیات آلمان است). آنها با سفر به اعماق پوسته آفریقای جنوبی، با موارد غافلگیرکننده دیگری هم روبه‌رو شدند. آنها در مسیری در عمیق‏ترین معدن طلای آن کشور به نام «توتونا»، گونه دیگری از کرم‏های رشته‏ای را در عمق 3.6 کیلومتری زیر زمین پیدا کردند. تاکنون جانداری پیدا نشده است که بتواند در عمقی بیش از این زندگی کند. (نیچر، جلد 474، صفحه 79) در واقع اکنون می‏دانیم که اعماق پوسته کره زمین، محل امنی ‏برای جانداران منزوی است که ساکنان آن از بسیاری از قوانین زیست‌محیطی شناخته‌شده پیروی نمی‏کنند. میکروب‏هایی وجود دارند که سوخت‌وساز آنها آن‌قدر کند است که ممکن است میلیون‏ها سال عمر ‏کنند. باکتری‏هایی هم هستند که بدون استفاده از انرژی خورشید زنده می‏مانند. این حیوانات، کار‏هایی انجام می‏‏دهند که سایر حیوانات نمی‏توانند انجام ‏دهند. آنها تمام عمر بدون اکسیژن زندگی می‏کنند. این مجموعه جانداران عجیب، بینشی درباره خاستگاه زندگی و مسیر و هدف آن به ما عرضه می‌کنند. حتی به جست‌وجوی ما ‏برای یافتن زندگی در سیاره‌ها و ماه‌های دیگر هم کمک می‏کنند. این طنزی عجیب است، زیرا در بخش اعظم قرن بیستم، عده کمی تصور می‏کردند که درون کره زمین جای امنی ‏برای زندگی وجود داشته باشد، چه رسد به اینکه کرم‏هایی که روی هم می‏لولند یا حشرات موذی در آنجا زندگی کنند. زیست‏شناسان مدت‏ها ‏قبل از آنکه نگاه‌شان را از مریخ بردارند و از آنجا ناامید شوند، به‌دنبال آثار حیات در مریخ بودند. نظر اکثر آنها این بود که عمق زمین عقیم است. اینها اظهارات «باربارا شروودلولار»، زمین‏‏شناس دانشگاه تورنتوی کانادا است که معادن طلای آفریقای جنوبی را بررسی می‏کند. سال‏ها طول کشید تا مسابقه تسلیحات هسته‏ای به شکل مسالمت‌آمیزی به پایان برسد. تا دهه 1980 آمریکایی‏ها، کانتینر‏های مهر و موم‌شده پسماندهای دارای تشعشع فعال را در تأسیسات فراوری هسته‏ای دفن می‏کردند، اما اداره انرژی نگران بود که میکروب‏های ساکن اعماق زمین، در این مخزن‏ها رخنه کنند. وزارت انرژی آمریکا در سال 1987 ‏برای برطرف‌کردن این هراس‏ها، حامی مالی تیمی شد که مسئول جست‌وجوی زندگی در چاه‏های زیر تأسیسات رودخانه «سونا» در کارولینای جنوبی بودند؛ ولی نکته تعجب‏آور آن بود که آنها فقط جانداران تک‌سلولی و باکتری‏هایی به نام «archaea» را 500 متر زیر سطح زمین پیدا کردند. مدت زیادی طول نکشید که آنها متوجه شدند زندگی در اعماق زمین، هم امکان‌پذیر و هم فوق‌العاده رایج است. در 1992، «جان پارکس» (که هم‌اکنون در دانشگاه کاردیف در بریتانیاست)، متوجه شد رسوبات زیر دریای ژاپن، سرشار از زندگی است. حتی در عمق 500 متری زیر کف دریا، 11 میلیون میکروب در هر سانتی‌مترمربع از لجن پیدا کرد (نیچر، جلد 371، صفحه 410). مفهوم ضمنی این دستاوردها و یافته‌ها فوق‌العاده بود. حتی ‏زمانی که تصور می‌کردیم ‏حرارت ناشی از اعماق زمین، هر چیزی را در عمق بیشتر از چهار کیلومتری سطح زمین می‏کشد، فضای کافی ‏برای جای‌دادن مقدار زیادی از حیات این کره وجود داشت. برآورد‏ها فرق می‏کرد. از کمتر از يك درصد مواد آلی تا 10 درصد و کشف کامل پوسته کره زمین ‏برای تحکیم تثبیت این ارقام لازم بود. در همین اثنا بود که توجه دانشمندان به موضوع پاسخ‌گویی به برخی از پرسش‏های مهم درباره چالش‏هایی که برخی جانداران در اعماق زمین با آن روبه‌رو هستند، معطوف شد. اساسی‏ترین پرسش آن بود که آنها چگونه در چنین مناطق غیرحاصل‌خیزی غذا پیدا می‏کنند؛ برای مثال میکروب‏های زیر سطح دریا باید هزاران سال پیش از آنکه زیر رسوبات دفن شوند، در بستر دریا ‏پدید آمده باشند. این میکروب‏ها که با مقدار کمی مواد مغذی در اطراف لجن‌ها و بدون هیچ نوع منبع جدید غذایی هستند، باید از مدت‏ها قبل دچار قحطی و گرسنگی شده باشند. با توجه به آنکه این میکروب‏ها ‏وقتی که زیر میکروسکوپ دیده می‏شوند، به طرزی باورنکردنی بی‏حرکت هستند، برخی افراد شکاک استدلال کردند که آنها اجسام باقی‌مانده و حفظ‌شده یاخته‌هایی هستند که مدت‏ها پیش مرده‏اند و اصلا جاندار زنده‌ای محسوب نمی‌شوند؛ اما این چیزی نیست که «یوکی مورونو» از ‏شرکت ژاپنی فناوری و علوم زمینی و دریایی در نانکوکو در 2011 پیدا کرد. تیم او یاخته‌هایی از رسوبات با قدمت 460 هزار سال را در عمق 220 متری زیر زمین در زیر بستر اقیانوس آرام نزدیک ژاپن پیدا کرد و یک منبع غذایی فراوان را در اختیار آنها قرار داد که با ایزوتوپ‏های پایدار کربن و نیتروژن علامت‌گذاری شده بودند. دو ماه بعد، «مورونو» آثاری از این ایزوتوپ‏ها را در سه‌چهارم یاخته‌ها پیدا کرد. (PNAS، جلد 108، صفحه 18295) آنها باز هم زنده بودند، ولی نمی‏شد با توجه به رفتارشان به این موضوع پی برد. «مورونو» می‏گوید: «زندگی آنها در مقایسه با زندگی ما خیلی کند است. تشخیص‌دادن یاخته‌های زنده و مرده واقعا دشوار است. راز بقای آنها ‏ظاهرا سوخت‌وساز فوق‌العاده کندشان است و این منبع غذایی کم ‏برای هزاران سال جیره‏بندی شده است. میکروب‏های «Methuselah» اگرچه این سبک زندگی، خیلی سرد و سخت به نظر می‌رسد، در مقایسه با نظام طبیعی‌ای که «هانس روی» در دانشگاه آرس دانمارک با همکارانش کشف کرد، هیچ است. آنها در زیر اقیانوس آرام، باکتری‏های فعالی را در رسوباتی پیدا کردند که 86 میلیون سال پیش تشکیل شده بود؛ یعنی 20 میلیون سال ‏قبل از آنکه دایناسور‏ها منقرض شوند. سوخت‌وساز خیلی کم این یاخته‏ها نشان می‏دهد که آنها در کل این مدت، رژیم غذایی خیلی سختی ‏داشته‏اند. با توجه به چنین محدودیت‏ها و سختی‌هایی، جمعیت آنها، بسیار پراکنده است. در هر سانتی‌مترمکعب از این رسوبات، هزار یاخته زندگی می‏کرد (نشریه ساینس، جلد 336، صفحه 922). روند تکامل در این مناطق منزوی انباشته از رسوبات بسیار متفاوت بوده است. «روی» می‏گوید: «اگر انرژی کافی ‏برای رفع نیازهای یک یاخته در این رسوبات وجود نداشته باشد، تقسیم‌شدن ‏برای آن یاخته، حکم خودکشی را دارد. میکروب‏های ساکن در این رسوبات کهن، همه تلاش خود را روی ترمیم ماشین‌آلات خود متمرکز می‌کردند و مشغول فعالیتی می‌شدند که اکثر جانداران ‏برای آن زندگی می‏کنند؛ یعنی تولیدمثل. اگر این افکار درست باشند، برخی از این جانداران در بین قدیمی‌ترین موجودات این کره هستند. «کاترینا ادواردز» در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی می‌گوید: «تا‌جایی‌که می‏دانیم یاخته‌های این محیط‏ها ممکن است میلیون‏ها سال قدمت ‏داشته باشند. میکروب‏های «Methuselah» که در زیر دریا زندگی می‏کنند، در مقایسه با برخی از جاندارانی که زیر قاره‏های کره زمین پیدا شدند، تقریبا معمولی هستند. یک گونه از باکتری‏ها را که در زیر معدن طلای «امپوننگ» در آفریقای جنوبی زندگی می‏کنند، در نظر بگیرید که زنجیره غذایی آنها با مواد معدنی فاسدشده دارای تشعشع فعال در سنگ‏های اطراف شروع می‏شود. به گفته «شروودلولار» که در روند کشف این باکتری‏ها شرکت داشت، رسیدن به این میکروب‏ها از نظر جسمی بسیار خسته‌کننده است. او می‏گوید: «ساعت 7 صبح، همراه با گروه حفاران به اعماق می‏رویم و تا ساعت 10:30 هم به مکان مورد نظر نمی‏رسیم. دما و رطوبت بسیار زیاد و طاقت‏فرسا است. پژوهشگران ‏برای جمع‌آوری نمونه‏هایی از حفره‏های پر از آب چاه‏های معدن چند ساعت وقت ‏دارند. بعد هم باید از همین مسیر بر‏گردیم». صخره‌های متبلور اعماق، در نگاه اول، بیشتر شبیه خانه‌های متروک به نظر می‏رسد تا رسوبات اقیانوسی. اینها که در زمان ماقبل تاریخ تشکیل شده‏اند، حتی در گذشته دور، هیچ ماده آلی‌ای دریافت نکرده‏اند. یافتن غذا در این عمق غیرممکن است ولی باکتری‏ها می‏توانند در این عمق زنده بمانند. راز آنها اورانیوم است. ‏وقتی که این عنصر واپاشی می‌کند، تشعشع حاصل از آن مولکول‏های آب را می‏شکافد و از طریق فرایندی به نام واپاشی تشعشعی، هیدروژن آزاد را رها می‏کند. سپس باکتری‏ها، هیدروژن را با یون‏های سولفات سنگ‏ها ترکیب می‏کنند و انرژی کافی ‏برای ادامه زندگی تولید می‏شود (نشریه ساینس، جلد 314، صفحه 479). این باکتری‏ها که نیروی لازم را به این روش به یاخته‌ها‌ی خود می‏دهند، می‏توانند بدون هیچ دروندادی از خورشید زندگی کنند (به باكس پائين صفحه مراجعه کنید). «لی هونگ لین» از دانشگاه ملی تایوان در تایپه که سرپرست تیمی بود که باکتری‏ها را کشف کرد، می‌گوید: «به نظر من همه این منابع انرژی، مستقل از فتوسنتز فراهم می‌شود». در‌حالی‌که با این اکتشاف‏ها قلمروهای زندگی در کره زمین گسترده‌‏تر می‏شود، مدت‏ها تصور می‏شد که جاندارانی که در اعماق زندگی می‏کنند، محدود به یاخته‌های تک‌سلولی ساده یا چند آمیب و قارچ کمی پیشرفته‏تر باشند. در‌حالی‌که همگی آنها به نوبه خود جاندارانی شگفت‌انگیز هستند ولی در مجموع باید گفت چندان هم جالب‌توجه نیستند. در نهایت نیز کرم‏های اهریمنی «انستات» نشان دادند که جانداران می‏توانند کیلومتر‏ها زیر سطح زمین زندگی کنند. شاید طول آنها فقط نیم میلی‌متر باشد، ولی باز هم صد‏ها مرتبه بزرگ‌تر و پیچیده‌تر از سایر جانداران اعماق زمین هستند. «انستات» می‏گوید: «تنوع زیستی پوسته زمین بیشتر از آن است که تاکنون تصور می‏کردم». کرم‏های اهریمنی، احتمالا به‌تازگی به معدن رسیده‏اند ولی تاریخ‌سنجی ایزوتوپی آب‏های اطراف نمایانگر آن است که آنها احتمالا 12هزار سال پیش به این عمق رسیده‌اند و در آب‏های سطحی که به عمق زمین نفوذ می‌کرد، وجود داشته‏اند. نکته مهم آنکه این آب هنوز حاوی همان اکسیژنی است که از زمان تماس با جو زمین، دریافت کرده بود. ‏وقتی که این اکسیژن تمام شود، کرم‏ها خواهند مرد و اقامت آنها از نظر تکاملی خیلی زودگذر خواهد شد. ولی برخی حیوانات در این شرایط خفقان‏آور زنده مانده‏اند و تکامل یافته‏اند. اگر نتایج یک اکتشاف در سال 2010 از اعماق دریای مدیترانه را در نظر بگیریم، می‌بینیم این «Loricifera»‏های غیرعادی که شبیه به گیاهان خانگی کوچک مرده هستند، 250 میکرومتر طول، یک لایه زره‌مانند شبیه به گلدان و زائده‏هایی شبیه به بازو یا شاخک دارند که از حفره‏های موجود روی آنها درآمده است. ولی ظاهر آنها ‏برای زیست‏شناسان نکته شگفت‌انگیزی نیست. «آنتونیو پوسدو» از دانشگاه پلی‌تکنیک مارچ در انکونای ایتالیا و همکارانش متوجه شدند که این «Loricifera»‏‏ها یک روش منحصربه‌فرد سوخت‌وساز را در خود تکامل داده‏اند که برخلاف دیگر حیوانات وابسته به اکسیژن نیست. در واقع یاخته‌های آنها کاملا فاقد میتوکندری است. اینها اندامک‏هایی هستند که انرژی حیوانات دیگر را فراهم می‌کنند. در عوض، آنها اندامک‏هایی به نام «هیدروژنوزوم» دارند و با استفاده از آن و هیدروژن سولفید، انرژی تولید می‏کنند (بیولوژی BMC، جلد 8، صفحه 30). نبود ‏اکسیژن مشکل‌ساز نیست ‏برای «ویلیام مارتین» در دانشگاه دوسلدورف آلمان، «Loricifera»‏‏ها شواهدی هستند مبنی بر آنکه اکسیژن شاه‌کلید زندگی جانداران پیشرفته نیست. ولی او می‏گوید رفتار کُند آنها باعث شده است که عده‏ای به این یافته شک کنند؛ درست همان‌طور که عده‏ای از منتقدان فکر می‏کردند که میکروب‏های غیرفعال زیرزمینی مرده‏اند. او می‏گوید: «برخی پژوهشگران می‏خواهند شواهد مستقلی بیابند که نشان دهد Loricifera‏ها واقعا زنده هستند». اگر چنین شواهدی وجود داشته باشد، این امید‏ها تقویت می‏شود که زندگی در اعماق زمین می‏تواند پیچیده‏تر از آن باشد که تصور می‏کردیم. این موضوع می‏تواند باعث خوش‌یمنی ‏برای دو پروژه جدید باشد: آمارگیری در اعماق کره زمین و کانون انرژی تاریک و تحقیقات زیست‌سپهر که قرار است زندگی در عمق زمین را در سال‏های آینده در کتاب‌های راهنما ثبت و درج کنند. نتایج این پژوهش‌ها به غیر از آنکه سبب درک بهتر ما از زندگی در کره زمین می‏شود، می‏تواند روشنگر ریشه‌های ما در این سیاره هم باشد. حداقل باکتری‏های آفریقای جنوبی که از تجزیه پرتو‏ها انرژی می‏گیرند، دیدگاه جدیدی در مورد ماشین‌آلات مولکولی به ما می‏دهند که ‏قبل از اینکه فتوسنتز شکل این سیاره را درست کند، سبب شکوفایی زندگی در آن شد. عده‏ای پا را از این فراتر گذاشته و می‏گویند: «زندگی ابتدا از اعماق کره زمین شروع شد». «شروودلولار» می‏گوید: «فرایندهای زمین‏شناختی نامنظم و پرسروصدا، در زمانی که زندگی شروع شد، در زمین جریان ‏داشتند. استدلال قوی وجود دارد ‏برای اینکه فکر کنیم زندگی در یک شکاف کوچک و گرم آغاز شد که از بمباران‏های ستاره‏ای سنگین یا نور ماوراء بنفش کشنده‏ای که در اوایل عمر زمین وجود ‏داشت، در امان بود». ولی این فرضیه اصلی نیست. عده زیادی باور دارند که حفره‌های آب داغ در اقیانوس‏ها، گهواره پیدایش حیات بوده است. ولی حتی اگر این شکاف‏های پوسته زمین شاهد تولد اولین شکل حیات نبودند، آنها قطعا آخرین محل امن ‏برای جانداران در پایان عمر این کره خواهند بود. سال گذشته، «جک اومالی‌جیمز» در دانشگاه سنت‌اندروز بریتانیا و همکارانش از سرنوشت احتمالی زندگی در کره زمین در حالی که خورشید با پیرشدنش، وضعیت زندگی در زمین را دشوار می‏کند، الگوبرداری کردند. این الگو حاکی از آن است که حدود یک میلیارد سال بعد، اقیانوس‏ها کم‌کم تبخیر می‌شوند و تنها شکل زندگی که باقی می‏ماند، میکروب‏های اعماق زمین خواهند بود که می‏توانند یک میلیارد سال دیگر نیز به زندگی ادامه ‏دهند. (نشریه بین‏المللی زیست‏شناسی نجومی). زندگی جنگل‏های بارانی، سوانا‏ها و صخره‏های مرجانی و در اعماق زمین، احتمالا نوع بادوامی در سیاره زمین خواهد بود. ممکن است همین موضوع در دنیا‏های دیگر صحت ‏داشته باشد. «شروودلولار» می‏گوید: «نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش‌های انجام‌شده در اعماق زیست‌سپهر، راهکار کشف زندگی در سیاره‌های دیگر را کاملا تغییر می‏دهد». وایکینگ‏ها در مأموریت خود در دهه 1970 روی سطح مریخ به دنبال زندگی بودند. اکنون می‏دانیم که به احتمال زیاد، علائم زندگی را (می‌توان یا باید) در زیر سطح مریخ پیدا کرد. بعد از کشف «Loricifera»‏ها، امید به پیداکردن شکل‏های پیچیده‏ای از زندگی ایجاد شده است. «پسدو» می‏گوید: «در حال حاضر، بسیاری به زیر زمین چشم‏ دوخته‌اند. می‏توان انتظار داشت در آینده حیوانات و جانداران تک‌سلولی بیشتری را در چنین مکان‌هایی کشف کنیم‏».‏ گویا برای کاوش در این منطقه هنوز اولین قدم‌‌ها را برنداشته‌ایم. NewScientist, Apr.2013

آنجا که خورشید نمی‏درخشد 30 متر زیر سطح زمین در خاک جنوب رومانی، یک زیرزمین مخفی وجود دارد که غار «مووایل» نام دارد و ورودی آن قفل شده و میلیون‏ها سال است که از مابقی کره زمین جدا مانده است. نرم‏تنان میگوشکل و عنکبوت‏‏هایی که در اعماق تاریک شکاف‏های آن زندگی می‏کنند، شبیه به قوم و خويشان خود در خارج از غار هستند. ولی نظام طبیعی آنها بر شالوده‏هایی کاملا متفاوت بنا شده است. در حالی که بیشتر حیات به نحوی به انرژی خورشید بستگي دارد، حیوانات در غار «مووایل» تقريبا از اثرات خورشید کاملا بی‏بهره هستند. آنها تقريبا در تاریکی مطلق زندگی می‏کنند و هیچ یک از مواد غذایی ایجادشده در روی سطح غار، در نتیجه فیلتراسیون سنگ‏های غار راهی به داخل ندارند. باکتری‏ها، سولفید هیدروژن را که از صخره‌هاي اطراف به سفره‏های آب‏دار منتشر می‏شوند، مصرف كرده و از آن ‏برای تولید انرژی حیات‏بخش استفاده می‏کنند. آنها طعمه خیلی از موجودات دیگر هستند و یک چرخه غذایی پیچیده ایجاد می‏کنند که هیچ درون‌دادی از فتوسنتز ندارد. این نوع ترکیب شیمیایی، مدت‏ها عامل تولید حیات در منفذ‏های آب داغ در اقیانوس‏ها بوده است. فعاليت‌‏های زمین‏ساختی، مواد معدنی را از صخره‌ها منتشر می‏کنند. ولی غار «مووایل» نشان می‏دهد که این موضوع محدود به دریاهای عمیق نیست. مکانیسم‌های مشابهی می‏توانند نظام طبیعی پیچیده‌ای را صد‏ها کیلومتر زیر پا‏های ما و در اعماق پوسته زمین ایجاد کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.