شگفتیهای جهان ناپیدای زیر پای ما
زندگی در مغاک
کالین باراس . ترجمه: زینب همتی
معادن طلای آفریقای جنوبی پر از موجودات عجيب و غريب است، دم همهشان مثل شلاق است و اشتهای سیریناپذیری دارند؛ اما این موضوع معدنچیها را نگران نمیکند. این موجودات، به زور با چشم غیرمسلح دیده میشوند. (ولی این خبر برای کسانی که زندگی روی کره زمین را بررسی میکنند، خبر مهمی محسوب میشود). «تالیس انستات»، زمینشناس دانشگاه پرینستون که کرمهای رشتهای در حال شنا را در یک خندق پر از آب در معدن طلای بیاتریکس در 2011 کشف کرد، میگوید: «این کشف من را متعجب کرد». واقعیت این است که جانداران پیچیده نباید بتوانند در چنین فاصلهای زیر سطح زمین زندگی کنند. دهها متر زیر زمین، مواد غذایی و اکسیژنی که حیوانات برای زندهماندن نیاز دارند، کم است چه برسد به 1.3 کیلومتر زیر زمین. با توجه به اینکه کرمها از نور پرهیز میکنند، تیم «انستات» آنها را «Halicephalobusmephisto» نامید که وجه تسمیه آن «Mephistopheles» است که دیو شخصی دکتر «فوستس» بود. (مفیستوفل یا مفیستوفلس نام شخصیتی اهریمنی در ادبیات آلمان است). آنها با سفر به اعماق پوسته آفریقای جنوبی، با موارد غافلگیرکننده دیگری هم روبهرو شدند. آنها در مسیری در عمیقترین معدن طلای آن کشور به نام «توتونا»، گونه دیگری از کرمهای رشتهای را در عمق 3.6 کیلومتری زیر زمین پیدا کردند. تاکنون جانداری پیدا نشده است که بتواند در عمقی بیش از این زندگی کند. (نیچر، جلد 474، صفحه 79) در واقع اکنون میدانیم که اعماق پوسته کره زمین، محل امنی برای جانداران منزوی است که ساکنان آن از بسیاری از قوانین زیستمحیطی شناختهشده پیروی نمیکنند. میکروبهایی وجود دارند که سوختوساز آنها آنقدر کند است که ممکن است میلیونها سال عمر کنند. باکتریهایی هم هستند که بدون استفاده از انرژی خورشید زنده میمانند. این حیوانات، کارهایی انجام میدهند که سایر حیوانات نمیتوانند انجام دهند. آنها تمام عمر بدون اکسیژن زندگی میکنند. این مجموعه جانداران عجیب، بینشی درباره خاستگاه زندگی و مسیر و هدف آن به ما عرضه میکنند. حتی به جستوجوی ما برای یافتن زندگی در سیارهها و ماههای دیگر هم کمک میکنند. این طنزی عجیب است، زیرا در بخش اعظم قرن بیستم، عده کمی تصور میکردند که درون کره زمین جای امنی برای زندگی وجود داشته باشد، چه رسد به اینکه کرمهایی که روی هم میلولند یا حشرات موذی در آنجا زندگی کنند. زیستشناسان مدتها قبل از آنکه نگاهشان را از مریخ بردارند و از آنجا ناامید شوند، بهدنبال آثار حیات در مریخ بودند. نظر اکثر آنها این بود که عمق زمین عقیم است. اینها اظهارات «باربارا شروودلولار»، زمینشناس دانشگاه تورنتوی کانادا است که معادن طلای آفریقای جنوبی را بررسی میکند. سالها طول کشید تا مسابقه تسلیحات هستهای به شکل مسالمتآمیزی به پایان برسد. تا دهه 1980 آمریکاییها، کانتینرهای مهر و مومشده پسماندهای دارای تشعشع فعال را در تأسیسات فراوری هستهای دفن میکردند، اما اداره انرژی نگران بود که میکروبهای ساکن اعماق زمین، در این مخزنها رخنه کنند. وزارت انرژی آمریکا در سال 1987 برای برطرفکردن این هراسها، حامی مالی تیمی شد که مسئول جستوجوی زندگی در چاههای زیر تأسیسات رودخانه «سونا» در کارولینای جنوبی بودند؛ ولی نکته تعجبآور آن بود که آنها فقط جانداران تکسلولی و باکتریهایی به نام «archaea» را 500 متر زیر سطح زمین پیدا کردند. مدت زیادی طول نکشید که آنها متوجه شدند زندگی در اعماق زمین، هم امکانپذیر و هم فوقالعاده رایج است. در 1992، «جان پارکس» (که هماکنون در دانشگاه کاردیف در بریتانیاست)، متوجه شد رسوبات زیر دریای ژاپن، سرشار از زندگی است. حتی در عمق 500 متری زیر کف دریا، 11 میلیون میکروب در هر سانتیمترمربع از لجن پیدا کرد (نیچر، جلد 371، صفحه 410). مفهوم ضمنی این دستاوردها و یافتهها فوقالعاده بود. حتی زمانی که تصور میکردیم حرارت ناشی از اعماق زمین، هر چیزی را در عمق بیشتر از چهار کیلومتری سطح زمین میکشد، فضای کافی برای جایدادن مقدار زیادی از حیات این کره وجود داشت. برآوردها فرق میکرد. از کمتر از يك درصد مواد آلی تا 10 درصد و کشف کامل پوسته کره زمین برای تحکیم تثبیت این ارقام لازم بود. در همین اثنا بود که توجه دانشمندان به موضوع پاسخگویی به برخی از پرسشهای مهم درباره چالشهایی که برخی جانداران در اعماق زمین با آن روبهرو هستند، معطوف شد. اساسیترین پرسش آن بود که آنها چگونه در چنین مناطق غیرحاصلخیزی غذا پیدا میکنند؛ برای مثال میکروبهای زیر سطح دریا باید هزاران سال پیش از آنکه زیر رسوبات دفن شوند، در بستر دریا پدید آمده باشند. این میکروبها که با مقدار کمی مواد مغذی در اطراف لجنها و بدون هیچ نوع منبع جدید غذایی هستند، باید از مدتها قبل دچار قحطی و گرسنگی شده باشند. با توجه به آنکه این میکروبها وقتی که زیر میکروسکوپ دیده میشوند، به طرزی باورنکردنی بیحرکت هستند، برخی افراد شکاک استدلال کردند که آنها اجسام باقیمانده و حفظشده یاختههایی هستند که مدتها پیش مردهاند و اصلا جاندار زندهای محسوب نمیشوند؛ اما این چیزی نیست که «یوکی مورونو» از شرکت ژاپنی فناوری و علوم زمینی و دریایی در نانکوکو در 2011 پیدا کرد. تیم او یاختههایی از رسوبات با قدمت 460 هزار سال را در عمق 220 متری زیر زمین در زیر بستر اقیانوس آرام نزدیک ژاپن پیدا کرد و یک منبع غذایی فراوان را در اختیار آنها قرار داد که با ایزوتوپهای پایدار کربن و نیتروژن علامتگذاری شده بودند. دو ماه بعد، «مورونو» آثاری از این ایزوتوپها را در سهچهارم یاختهها پیدا کرد. (PNAS، جلد 108، صفحه 18295) آنها باز هم زنده بودند، ولی نمیشد با توجه به رفتارشان به این موضوع پی برد. «مورونو» میگوید: «زندگی آنها در مقایسه با زندگی ما خیلی کند است. تشخیصدادن یاختههای زنده و مرده واقعا دشوار است. راز بقای آنها ظاهرا سوختوساز فوقالعاده کندشان است و این منبع غذایی کم برای هزاران سال جیرهبندی شده است. میکروبهای «Methuselah» اگرچه این سبک زندگی، خیلی سرد و سخت به نظر میرسد، در مقایسه با نظام طبیعیای که «هانس روی» در دانشگاه آرس دانمارک با همکارانش کشف کرد، هیچ است. آنها در زیر اقیانوس آرام، باکتریهای فعالی را در رسوباتی پیدا کردند که 86 میلیون سال پیش تشکیل شده بود؛ یعنی 20 میلیون سال قبل از آنکه دایناسورها منقرض شوند. سوختوساز خیلی کم این یاختهها نشان میدهد که آنها در کل این مدت، رژیم غذایی خیلی سختی داشتهاند. با توجه به چنین محدودیتها و سختیهایی، جمعیت آنها، بسیار پراکنده است. در هر سانتیمترمکعب از این رسوبات، هزار یاخته زندگی میکرد (نشریه ساینس، جلد 336، صفحه 922). روند تکامل در این مناطق منزوی انباشته از رسوبات بسیار متفاوت بوده است. «روی» میگوید: «اگر انرژی کافی برای رفع نیازهای یک یاخته در این رسوبات وجود نداشته باشد، تقسیمشدن برای آن یاخته، حکم خودکشی را دارد. میکروبهای ساکن در این رسوبات کهن، همه تلاش خود را روی ترمیم ماشینآلات خود متمرکز میکردند و مشغول فعالیتی میشدند که اکثر جانداران برای آن زندگی میکنند؛ یعنی تولیدمثل. اگر این افکار درست باشند، برخی از این جانداران در بین قدیمیترین موجودات این کره هستند. «کاترینا ادواردز» در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی میگوید: «تاجاییکه میدانیم یاختههای این محیطها ممکن است میلیونها سال قدمت داشته باشند. میکروبهای «Methuselah» که در زیر دریا زندگی میکنند، در مقایسه با برخی از جاندارانی که زیر قارههای کره زمین پیدا شدند، تقریبا معمولی هستند. یک گونه از باکتریها را که در زیر معدن طلای «امپوننگ» در آفریقای جنوبی زندگی میکنند، در نظر بگیرید که زنجیره غذایی آنها با مواد معدنی فاسدشده دارای تشعشع فعال در سنگهای اطراف شروع میشود. به گفته «شروودلولار» که در روند کشف این باکتریها شرکت داشت، رسیدن به این میکروبها از نظر جسمی بسیار خستهکننده است. او میگوید: «ساعت 7 صبح، همراه با گروه حفاران به اعماق میرویم و تا ساعت 10:30 هم به مکان مورد نظر نمیرسیم. دما و رطوبت بسیار زیاد و طاقتفرسا است. پژوهشگران برای جمعآوری نمونههایی از حفرههای پر از آب چاههای معدن چند ساعت وقت دارند. بعد هم باید از همین مسیر برگردیم». صخرههای متبلور اعماق، در نگاه اول، بیشتر شبیه خانههای متروک به نظر میرسد تا رسوبات اقیانوسی. اینها که در زمان ماقبل تاریخ تشکیل شدهاند، حتی در گذشته دور، هیچ ماده آلیای دریافت نکردهاند. یافتن غذا در این عمق غیرممکن است ولی باکتریها میتوانند در این عمق زنده بمانند. راز آنها اورانیوم است. وقتی که این عنصر واپاشی میکند، تشعشع حاصل از آن مولکولهای آب را میشکافد و از طریق فرایندی به نام واپاشی تشعشعی، هیدروژن آزاد را رها میکند. سپس باکتریها، هیدروژن را با یونهای سولفات سنگها ترکیب میکنند و انرژی کافی برای ادامه زندگی تولید میشود (نشریه ساینس، جلد 314، صفحه 479). این باکتریها که نیروی لازم را به این روش به یاختههای خود میدهند، میتوانند بدون هیچ دروندادی از خورشید زندگی کنند (به باكس پائين صفحه مراجعه کنید). «لی هونگ لین» از دانشگاه ملی تایوان در تایپه که سرپرست تیمی بود که باکتریها را کشف کرد، میگوید: «به نظر من همه این منابع انرژی، مستقل از فتوسنتز فراهم میشود». درحالیکه با این اکتشافها قلمروهای زندگی در کره زمین گستردهتر میشود، مدتها تصور میشد که جاندارانی که در اعماق زندگی میکنند، محدود به یاختههای تکسلولی ساده یا چند آمیب و قارچ کمی پیشرفتهتر باشند. درحالیکه همگی آنها به نوبه خود جاندارانی شگفتانگیز هستند ولی در مجموع باید گفت چندان هم جالبتوجه نیستند. در نهایت نیز کرمهای اهریمنی «انستات» نشان دادند که جانداران میتوانند کیلومترها زیر سطح زمین زندگی کنند. شاید طول آنها فقط نیم میلیمتر باشد، ولی باز هم صدها مرتبه بزرگتر و پیچیدهتر از سایر جانداران اعماق زمین هستند. «انستات» میگوید: «تنوع زیستی پوسته زمین بیشتر از آن است که تاکنون تصور میکردم». کرمهای اهریمنی، احتمالا بهتازگی به معدن رسیدهاند ولی تاریخسنجی ایزوتوپی آبهای اطراف نمایانگر آن است که آنها احتمالا 12هزار سال پیش به این عمق رسیدهاند و در آبهای سطحی که به عمق زمین نفوذ میکرد، وجود داشتهاند. نکته مهم آنکه این آب هنوز حاوی همان اکسیژنی است که از زمان تماس با جو زمین، دریافت کرده بود. وقتی که این اکسیژن تمام شود، کرمها خواهند مرد و اقامت آنها از نظر تکاملی خیلی زودگذر خواهد شد. ولی برخی حیوانات در این شرایط خفقانآور زنده ماندهاند و تکامل یافتهاند. اگر نتایج یک اکتشاف در سال 2010 از اعماق دریای مدیترانه را در نظر بگیریم، میبینیم این «Loricifera»های غیرعادی که شبیه به گیاهان خانگی کوچک مرده هستند، 250 میکرومتر طول، یک لایه زرهمانند شبیه به گلدان و زائدههایی شبیه به بازو یا شاخک دارند که از حفرههای موجود روی آنها درآمده است. ولی ظاهر آنها برای زیستشناسان نکته شگفتانگیزی نیست. «آنتونیو پوسدو» از دانشگاه پلیتکنیک مارچ در انکونای ایتالیا و همکارانش متوجه شدند که این «Loricifera»ها یک روش منحصربهفرد سوختوساز را در خود تکامل دادهاند که برخلاف دیگر حیوانات وابسته به اکسیژن نیست. در واقع یاختههای آنها کاملا فاقد میتوکندری است. اینها اندامکهایی هستند که انرژی حیوانات دیگر را فراهم میکنند. در عوض، آنها اندامکهایی به نام «هیدروژنوزوم» دارند و با استفاده از آن و هیدروژن سولفید، انرژی تولید میکنند (بیولوژی BMC، جلد 8، صفحه 30). نبود اکسیژن مشکلساز نیست برای «ویلیام مارتین» در دانشگاه دوسلدورف آلمان، «Loricifera»ها شواهدی هستند مبنی بر آنکه اکسیژن شاهکلید زندگی جانداران پیشرفته نیست. ولی او میگوید رفتار کُند آنها باعث شده است که عدهای به این یافته شک کنند؛ درست همانطور که عدهای از منتقدان فکر میکردند که میکروبهای غیرفعال زیرزمینی مردهاند. او میگوید: «برخی پژوهشگران میخواهند شواهد مستقلی بیابند که نشان دهد Loriciferaها واقعا زنده هستند». اگر چنین شواهدی وجود داشته باشد، این امیدها تقویت میشود که زندگی در اعماق زمین میتواند پیچیدهتر از آن باشد که تصور میکردیم. این موضوع میتواند باعث خوشیمنی برای دو پروژه جدید باشد: آمارگیری در اعماق کره زمین و کانون انرژی تاریک و تحقیقات زیستسپهر که قرار است زندگی در عمق زمین را در سالهای آینده در کتابهای راهنما ثبت و درج کنند. نتایج این پژوهشها به غیر از آنکه سبب درک بهتر ما از زندگی در کره زمین میشود، میتواند روشنگر ریشههای ما در این سیاره هم باشد. حداقل باکتریهای آفریقای جنوبی که از تجزیه پرتوها انرژی میگیرند، دیدگاه جدیدی در مورد ماشینآلات مولکولی به ما میدهند که قبل از اینکه فتوسنتز شکل این سیاره را درست کند، سبب شکوفایی زندگی در آن شد. عدهای پا را از این فراتر گذاشته و میگویند: «زندگی ابتدا از اعماق کره زمین شروع شد». «شروودلولار» میگوید: «فرایندهای زمینشناختی نامنظم و پرسروصدا، در زمانی که زندگی شروع شد، در زمین جریان داشتند. استدلال قوی وجود دارد برای اینکه فکر کنیم زندگی در یک شکاف کوچک و گرم آغاز شد که از بمبارانهای ستارهای سنگین یا نور ماوراء بنفش کشندهای که در اوایل عمر زمین وجود داشت، در امان بود». ولی این فرضیه اصلی نیست. عده زیادی باور دارند که حفرههای آب داغ در اقیانوسها، گهواره پیدایش حیات بوده است. ولی حتی اگر این شکافهای پوسته زمین شاهد تولد اولین شکل حیات نبودند، آنها قطعا آخرین محل امن برای جانداران در پایان عمر این کره خواهند بود. سال گذشته، «جک اومالیجیمز» در دانشگاه سنتاندروز بریتانیا و همکارانش از سرنوشت احتمالی زندگی در کره زمین در حالی که خورشید با پیرشدنش، وضعیت زندگی در زمین را دشوار میکند، الگوبرداری کردند. این الگو حاکی از آن است که حدود یک میلیارد سال بعد، اقیانوسها کمکم تبخیر میشوند و تنها شکل زندگی که باقی میماند، میکروبهای اعماق زمین خواهند بود که میتوانند یک میلیارد سال دیگر نیز به زندگی ادامه دهند. (نشریه بینالمللی زیستشناسی نجومی). زندگی جنگلهای بارانی، سواناها و صخرههای مرجانی و در اعماق زمین، احتمالا نوع بادوامی در سیاره زمین خواهد بود. ممکن است همین موضوع در دنیاهای دیگر صحت داشته باشد. «شروودلولار» میگوید: «نتایج بهدستآمده از پژوهشهای انجامشده در اعماق زیستسپهر، راهکار کشف زندگی در سیارههای دیگر را کاملا تغییر میدهد». وایکینگها در مأموریت خود در دهه 1970 روی سطح مریخ به دنبال زندگی بودند. اکنون میدانیم که به احتمال زیاد، علائم زندگی را (میتوان یا باید) در زیر سطح مریخ پیدا کرد. بعد از کشف «Loricifera»ها، امید به پیداکردن شکلهای پیچیدهای از زندگی ایجاد شده است. «پسدو» میگوید: «در حال حاضر، بسیاری به زیر زمین چشم دوختهاند. میتوان انتظار داشت در آینده حیوانات و جانداران تکسلولی بیشتری را در چنین مکانهایی کشف کنیم». گویا برای کاوش در این منطقه هنوز اولین قدمها را برنداشتهایم. NewScientist, Apr.2013
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.