درآمدي بر «فتيشيسم در موسيقي و واپسروي شنيدن»
كانيفرستانِ ادبيات ما
شيما بهرهمند
اگر كسي ديگر نتواند واقعاً سخن بگويد، بيگمان كسي نيز ديگر گوش نخواهد داد.
1 تغيير كاركردِ موسيقي و بدلشدن آن به كالا از مقولاتي است كه آدورنو در «فتيشيسم در موسيقي و واپسروي شنيدن»1 آن را با اتكا بر دستگاه فكري ماركس و فرويد طرح ميكند. مكانيسم تحولاتي كه آثار موسيقايي را به توليد انبوه بازاري فروميكاهد در نظر آدورنو به خصلتِ فتيشيستي كالا برميگردد. از طرف ديگر آدورنو بهتبعِ تسلطِ پديده فتيشيسم در موسيقي، از واپسروي شنيدن سخن ميگويد. در ساختاري كه موسيقي را به كالا بدل كند، سوژه شنونده نيز موجودي منفعل، مطيع و منقاد خواهد شد. اينجاست كه آدورنو بحث تبليغات را پيش ميكشد و از ارتباط تنگاتنگِ هنر و تبليغات ميگويد. او معتقد است كه «شنيدن واپسرونده آشكارا از طريق سازوكار توزيع به توليد گره خورده است: به بيان دقيقتر، از طريق تبليغات». در اين تلقي، «تبليغ» بهتعبير آدورنو به «ترور» تبديل ميشود و راهي براي مخاطب نميماند مگر اينكه بهخاطر «بازخريدن آرامش روحِ» خود، كالاهاي تحميلشده را از آنِ خود سازند. «در شنيدن واپسرونده، تبليغ خصلتي جبري به خود ميگيرد». آدورنو البته پيش از طرحِ نسبت تبليغات و هنر، از واپسروي شنيدن تعريفي به دست ميدهد: همگام با فتيشيسم موسيقي، واپسروي شنيدن محقق ميشود. واپسروي به معناي بازگشت فردِ شنونده به مرحله پيشين رشد خود نيست بلكه خودِ شنوايي معاصر واپس رفته است. تمِ جامعهشناسي انتقادي اين مقاله از همينجا آشكار ميشود: آدورنو تاكيد ميكند كه خصلت بدوي اين شنوندگان ناشي از رشدنيافتگي آنان نيست، بلكه وجهي اجباري دارد. جبري كه بيارتباط با تحكم تبليغات نيست كه كالا را به جامه شعار درميآورد: تودهها كالاي توصيهشده را به موضوع كنش خود تبديل ميكنند؛ همان انگاره دريافت موسيقي سبُك. «تودهها خواهان همان چيزي هستند كه به آنان قالب ميشود. آنان با يكيكردن خود با محصولِ ناگزير بر احساس ستروني غلبه ميكنند... بهعلاوه با دخيلشدن در شركتهاي فلان آقا كه همواره سر راهشان سبز ميشوند، احساس رضايت ميكنند».2 منظور از «شركت فلان آقا» در اين عبارت -چنانكه مترجم نيز در پانوشت آورده است- اشاره به داستانِ مطرحي است كه آدورنو آن را از شاعر آلماني، يوهان پتر هِبل وام ميگيرد تا به تمثيل مفهومِ واپسروي شنيدن و اينهمانشدنِ شنوندگان با فتيشها را تبيين كند. داستان از اين قرار است كه كارگري آلماني سادهلوحي در سفر به آمستردام مِلك مجللي را میبیند که نظرش را به خود جلب ميكند، از نامِ مالك ميپرسد و در پاسخ ميشنود: «كانيفرستان». غروبِ همان روز اندوهگين از فقر خود به جماعتي ديگر برميخورد كه به خاكسپاري شخصي ميروند. نام متوفا را ميپرسد و دوباره ميشنود: «كانيفرستان». او فكر ميكند مردِ مرده همان مرد متمول است كه از دنيا رفته و از اينكه مرگْ فقير و غني نميشناسد احساس رهايي به او دست ميدهد، حال آنكه كلمه «كانيفرستان» كه موجبِ رهايي و سبكباري مرد فقير شده بود در زبان محاوره يعني «نميفهمم». حسِ رضايت مخاطب از يكيكردنِ خود با محصول هنري كه تبليغات به خوردِ او داده، از اين جنس دركِ رهايي است. از اين فراتر، هوركهايمر و آدورنو در مقاله «صنعت فرهنگسازي»3 وضعيتي را تصوير میکنند كه در آن تبليغات به هنر و نه چيزي جز آن بدل ميشود: «درست همانطور كه گوبلز با دورانديشي آنها را با هم تركيب ميكند: هنر براي هنر. تبليغات براي نفسِ تبليغكردن، نوعي بازنماييِ ناب و خالص قدرت اجتماعي». در هر دو متنِ آدورنو، تبليغات با هنر همبسته ميشود، يا به بيان دقيقتر تبليغات خود را هنر قالب ميزند. بهاضافه اينكه تبليغاتْ كه اساسِ صنعت فرهنگسازي است، همين بلا را بر سر زبان، بيان و بيانگري ميآورد. «آدمي از طريق زباني كه با آن سخن ميگويد سهم خود را در شكلگيري فرهنگ بهمنزله تبليغات ادا ميكند. هرچه زبان در بيانيه يا اعلام نظر كاملتر مستحيل شود، كلمات نيز در مقام حاملان مادي معنا بيش از پيش منحط ميگردند و به نشانههايي بري از هرگونه خصلت يا كيفيت ذاتي بدل ميشوند».4 آدورنو معتقد است هرچه كلمات مقصود گوينده را شفافتر منتقل كنند، نفوذناپذيرتر ميشوند. اينجاست كه زبان و بيان، خصلتِ برسازنده خود را از دست ميدهد و كلمه ديگر تنها نشانهاي بدون هرگونه معناست و چنان به شيء متصل ميشود كه چيزي جز فرمولي منجمد از آن نميماند. با اين اوصاف، كلمه از نظر آدورنو به علايم تجاري شباهت ميبرد كه مانند برندهاي تجاري وِرد زبان ميشوند و در اين فرايند هرچه پيوند بيشتري با اشياء يا مصاديق خود پيدا كنند، از معناي زبانشناختي خود دورتر ميشوند. اين ايده آدورنو روي مفهومِ فتيشيسم در موسيقي تا ميخورد: او معتقد است موسيقي سبُك يا سرگرمكننده در خدمتِ «فرآيند خاموشكردن انسانها»ست كه با ازبينبردن بُعد بيانگر زبان همراه ميشود. صورتبندي آدورنو را ميتوان اينطور فهم كرد: ناتواني از بيان است كه امر شنيدن را پس ميراند. وجهِ سياسي انتقادي مقاله آدورنو درباره وضعيتي كه موسيقي به آن گرفتار آمده است در همين تلقي بروز ميكند. در چنين وضعيتي «موسيقي ساكن حفرههاي سكوتِ بهوجودآمده ميان مردماني است كه خميرمايهشان با وحشت و استثمار و اطاعت بيچونوچرا دچار دگرديسي شده است». بعد، آدورنو تكليف را يكسره ميكند: «هنر به شيوهاي منفي آن امكان سعادتي را توصيف ميكند كه اتفاقا پيشبيني جزئيِ مثبت سعادت در زمانه حاضر بهشكل مخربي در برابر آن ميايستد. هر هنر سبُك و خوشايندي بدل به وهم و دروغ شده است و ديگر نميتوان از آنچه از حيث زيباشناختي در مقولات لذت ظاهر ميشود لذت برد». آدورنو بر اين باور است که وعده سعادت را كه زماني تعريفِ هنر بود ديگر نميتوان در جايي يافت، مگر آنجا كه سعادتِ دروغين نقاب از چهره بردارد. هرجا لذتْ وابسته به نمودِ زيباشناختي باشد به وهم دامن ميزند، پس تنها آن هنگام ميتوان به امكانش باور داشت كه نمودِ آن غايب باشد. از وقتي هنر در وجه غالبش به كالاهايي تبديل شد كه براي بازار توليد ميشوند، مصرفكنندگان نيز از راه رسيدند. تغيير كاركرد موسيقي از ديدِ آدورنو به عناصر رابطه هنر و جامعه بازميگردد: هرقدر اصل ارزش مبادله قاطعانهتر انسانها را از ارزش مصرفي محروم كند، ارزش مبادله بيشتر خود را بهمثابه موضوع لذت جا ميزند. در حوزه كالاهاي فرهنگي طبعا ارزش مبادله بيش از ارزش مصرفيِ كالا مطرح است، بااينحال آثار هنري هم به جهانِ كالايي فروافتاده و بيش از هر چيز ديگري به بازار وابستهاند. هرقدر هم مصرف در حوزه هنر و فرهنگ جلوه متفاوتي پيدا كند، خصلتِ كالايي آثار هنري برجا ميماند و «داستان تخيلي عرضه و تقاضا» بيش از هرجا خود را در ارتباط با كالاهاي فرهنگي نشان ميدهد كه به ضربوزور بازار به فروش ميرسند و مصرف ميشوند و اساسا «زندگاني موسيقاييِ كنوني» تحت سلطه شكل- كالا است و مرعوبِ تبليغات. اگر كسي نتواند سخن بگويد، در فضايي كه از هرگونه اِعمال قدرت به دور است، كسي نيز گوش نخواهد كرد. قدرت میتواند سركوب ساختاري باشد یا زور تبليغات و انحصار بازار و تندادن به كليشهها و مُد در جامعه. اين يعني بنبست، يا همان ادامه وضعيت موجود. 2 تعابير آدورنو در توصيفِ وضعيت اخيرِ ادبيات و فهمِ ناتواني ما در بيان نيز به كار ميآيد. «كانيفرستانِ» ادبي ما يعني آن حسِ رضايتِ جعلي كه از دخيلشدن در امورات فرهنگي و شركتكردن در مناسك ادبي ايجاد ميشود، شايد تمثيل مناسبي باشد كه ما را به دركي هرچند ناچيز از «هياهوي بسيار براي هيچ» در جامعه ادبي اين روزها برساند. آدورنو «ستارهسازي» را يكي از قلمروهاي فتيشيسم در موسيقي ميداند كه ديگر به ستارهسازيِ شخصيتهاي مشهور بسنده نميكند، بلكه آثار نيز همين نقش را ايفا ميكنند. ادبيات و هنر ما نيز در دوراني كه به دلايل مختلفِ سياسي و اجتماعي و فرهنگي به غياب پرترهها دچار آمد، به ستارهسازي افتاد و امروز با افولِ اين ستارههاي كمفروغ كه هرازچندگاهي سوسويي ميزنند و بعد خاموش ميشوند، به ستارهسازيِ آثار روي آورد و البته اين هر دو چندان بيارتباط با هم نيز نيستند. اينجاست كه بهقولِ آدورنو «شناختهشدهترين موفقترين است». اين شناخت به دمودستگاه تبليغات برميگردد كه دستِ چه گروه و جريان و نشر و موسسهاي است. اين موفقيتِ در حال انباشت در موسیقی بهتعبير آدورنو ديگر با خودانگيختگي ازدسترفته مخاطب محك نميخورد، و مديونِ «فرمان ناشران و زعماي فيلمهاي ناطق و فرمانروايان راديو» است. در ادبيات نيز اين موفقيت در گروِ سازوكار نشر و بازار است و تبليغاتي كه در انحصار چند نشر و موسسه و مجله و ابوابجمعيِ آنهاست و ازاينرو چندان ارتباطي به كيفيت آثار ادبي ندارد. در چنين اوضاعي است كه منتقد بايد دستبهكار شود تا از ميانِ انبوه كالا-كتابها و تبليغ يا ترورِ مخاطب، از مفهومِ كيفيت و ادبيات دفاع كند، و حاشا اگر نقد ادبي در این ميانه توانسته باشد كاري از پيش ببرد، مگر روكردنِ دست اين مكتوبات ادبي و نويسندگانشان در نسبت با نظم بازار. چه آنكه در اين اوضاع نقد، توان و كاركرد خود را از دست ميدهد؛ «نقد و احترام به اثر در متن صنعت فرهنگسازي ناپديد ميشوند». در نظر آدورنو، نقد به تخصصي مكانيكي تخفيف مييابد و احترام جاي خود را به كيش مبتذلِ شخصيتهاي برجسته ميدهد. پس در وضعيتي كه نقد هم در فرايند حذف و ادغام گرفتار ميشود، گريزي نيست جز برهمزدن چرخه صنعت فرهنگسازي كه ازقضا قدرتِ انحصاري توليد و توزيع و تبليغات را در دست دارد. در اين چرخه ادبي است كه هر نوع امتناع طرد ميشود، نمونه اخيرش رمانِ «كوچه ابرهاي گمشده» كورش اسدي كه تا نويسندهاش در قيد حيات بود ناديده ماند و خوانده نشد، گرچه مرگِ تراژيك نويسنده، همه سرها را به سمتِ اين رمان چرخاند! اين است كه آدورنو از «ديسونانس» (طنين ناهماهنگ و پُرتنش در موسيقي) سخن به ميان ميآورد و معتقد است «قدرت اغواي جذابيت فقط آنجا زنده ميماند كه نيروهاي امتناع به اوج خود ميرسند: در ديسونانس، كه توهم وجود هارموني را باور ندارد». برهمزدنِ اركستر همنوايي كليشهها تنها راهي است كه به رخوت و انفعال سوژهها پايان ميدهد. ادبياتِ ما و مخاطبانش نيز به هر نوع امتناع يا ديسونانسي روي خوش نشان نميدهند چون هارموني و آرامش حاكم را برهم ميزند. اين نقدي است كه ازقضا يوسف اباذري هنگام مرگِ مرتضي پاشايي سعي داشت آن را با ايدهها و مفاهيمِ آدورنو تبيين كند تا وضعيت پراتيكِ موسيقي و انفعال جامعه را نشان دهد، كه البته بهخاطر هاله قدسيِ مرگ و سوگِ خيل مشتاقان خواننده، به موضعگيريِ نابهنگام مغرضانه يا متفرعنانه تعبير شد و فرصت «شنيدنِ» نقد از دست رفت. انبوهِ كارگاههاي ادبيات خلاق و نويسندگي به شرطِ چاپ و از ايندست با اين ادعاي بهظاهر مترقي كه «همه بايد بنويسند» يا «همه توانِ نوشتن يا چيزي براي روايتكردن دارند»، به توليد انبوه كالا-كتاب و بازتوليد كليشههايي رسيده است كه صنعت فرهنگسازي به مناسبتهايي آن را دستكاري ميكند تا نو جلوه كنند. اينچنين ادعاهايي مصداقِ شعار پوچ و در عين حال مخربِ فاشيسم است كه «هيچكس نبايد گرسنه يا تشنه بماند؛ اگر كسي چنين كند، جايش در اردوگاه كار اجباري است!» هوركهايمر و آدورنو معتقدند اين ايدئولوژي توخالي از يك جنبه واجد جديتي هولناك است: همهكس تامين ميشوند. اين شوخي رايج در آلمان هيتلري ميتواند بهعنوان يك اصل يا شعار بر همه سردرهاي صنعت فرهنگسازي بدرخشد. آزادي صوري همه افراد تضمين شده است و «هركه بينوا و گرسنه بماند، داغ لعنت ميخورد و بيگانه است». ادعاي «همه بايد بنويسند» در چرخه فرهنگي اخير ما را ميتوان به «هيچكس نبايد بیكتاب باشد» ترجمه كرد. براي دخيلشدن در امر تبليغات ابتدا بايد خوراكِ فرهنگي كليشهاي را جا انداخت و به فروش رساند، در مرحله بعد مخاطبان به دوز و كلكِ بيشتري براي ماندن نياز دارند. مخاطباني كه به سوداي امتداد وضعيت موجود و برهمنخوردن آرامششان و نَه باور به كيفيت بالاي آثار ادبي به اين ورطه افتادهاند يا دقيقتر خود را به اين دام انداختهاند، آثار كممايه ادبي را طرد ميكنند. فروشِ ناچيز، عاملان و آمران صنعت فرهنگسازي را به فكر مياندازد تا اين مخاطبان را بيشتر دخيلِ ماجرا كنند. از اينجاست كه تبليغات وارد فاز تازهاي ميشود: نويسندگان و مترجمان به قامت كارشناس كتاب در نشرها كارِ تبليغات را بر عهده ميگيرند و همزمان در مجلات و روزنامهها به نقد آثار و جاانداختن كليشهها ميپردازند. در همدستيِ نويسنده/مترجم/منتقد با ناشر و موسسات فرهنگي است كه مرحله تازهاي رقم ميخورد كه بيشباهت به پديده فتيشيسم در موسيقي نيست. نمود عيني برخورد فتيشيستي با ادبيات يا درستتر كالاي ادبي، انواع و اقسام نشستهاي بررسي و نقد و نظر است كه به «ايوِنْت»هاي ادبي فرهنگي تخفيف پيدا كردهاند و بيشتر جايي براي همآوردنِ بحثهاي جدي انتقادي و گپ و گفت و ديدار و دورهمياند كه هدفي جز دخيلشدن و شركتكردن در تبليغات ندارند. خواندن درست مانند شنيدن، واپس رانده شده است. وقتي ادبيات بهسبب وضعيت سياسي و اجتماعيِ مسلط بهجاي لكنت به وراجي و پُرگويي بيفتد، ديگر خوانده نميشود. اگر كسي ديگر نتواند واقعاً سخن بگويد، بيگمان كسي نيز ديگر گوش نخواهد داد. چراكه «پيروزي تبليغات در چارچوب صنعت فرهنگسازي بدين معناست كه مصرفكنندگان حس ميكنند مجبور و موظف به خريد و استعمال محصولات اين صنعتاند، هرچند بهخوبي به ماهيت آنها واقفاند».5 1،2. «فتيشيسم در موسيقي و واپسروي شنيدن»، تئودور آدورنو، ترجمه سارا اباذري، نشر ماهي 3، 4، 5. مقاله «صنعت فرهنگسازي: روشنگري بهمثابه فريب تودهاي» نوشته ماكس هوركهايمر و تئودور آدورنو، ترجمه مراد فرهادپور، از كتابِ «مسائل نظري فرهنگ»، ارغنون 18.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.