|

رمان نو و نمايش عجايب‌المخلوقات

نسيم آصف

آمرزش مردگان «لورپاير خانم ديوانه است و من هم كاري نمي‌توانم بكنم. لورپاير خانم ديوانه است و من هم كاري نمي‌توانم بكنم، هيچ‌كس كاري نمي‌تواند بكند، اگر كسي هم بتواند بايد خيلي زرنگ باشد. لورپاير خانم ديوانه است، خب هست، بله اين زن ديوانه است و وانمود مي‌كند كه من در قضيه بچه دوكرو دست داشته‌ام و تا حدي پايم گير است و چون در پليس آشنا داشته‌ام قسر در رفته‌ام.» اين آغاز رمان «ليبرا»ي روبر پنژه است كه به‌تازگي با ترجمه عاطفه طاهايي در نشر مشكي منتشر شده است. روبر پنژه از نويسندگان رمان نو است كه در سال 1919 در ژنو به دنيا آمد و از نوجواني به نوشتن شعر پرداخت و خيلي زود مجموعه‌اي از شعرهايش را با نامي مستعار منتشر كرد. پنژه علايق متنوعي داشت و همين سبب شد تا براي آموختن نقاشي به مدرسه هنرهاي زيبا برود و بعد هم نمايشگاهي از آثار نقاشي خود ترتيب داد. بعد از آن او به سراغ نوشتن داستان رفت و اولين مجموعه داستان كوتاهش را در سال 1951 نوشت و يك سال پس از آن هم نخستين رمانش را نوشت. آن‌طور كه مترجم «ليبرا» در مقدمه‌اش نوشته، «ماهو يا ماده خام» كه عنوان اولين رمان پنژه است، رماني است درباره رمان‌نوشتن. اين اثر اگرچه اولين رمان پنژه به شمار مي‌رود اما در بين آثار او اهميت زيادي دارد چراكه ويژگي‌هاي اصلي و مهم رمان‌هاي بعدي پنژه در اين رمان ديده مي‌شوند و از اين‌رو بسياري از منتقدان آن را مانيفست ادبي پنژه دانسته‌اند. تئاتر يكي ديگر از علايق جدي پنژه بود و همين علاقه سبب آشنايي‌اش با ساموئل بكت شد و آن‌طور كه گفته مي‌شود با حمايت‌هاي بكت است كه پنژه اولين نمايش‌نامه‌اش با عنوان «باطله» را مي‌نويسد. به اين ترتيب پنژه به نمايش‌نامه‌نويسي هم روي مي‌آورد و طي دو سال چندين نمايش‌نامه مي‌نويسد. «ليبرا» رماني است كه در سال 1968 منتشر شد. مترجم اين رمان در مقدمه نسبتا مفصلش درباره اين رمان نوشته: «رمان با خشونت آغاز مي‌شود. صحبت از زني ديوانه است كه راوي مي‌خواهد نه تنها خودش بلكه همه مردم روستا را از دست او خلاصي دهد. اما با اين جملات، خواننده بلافاصله در ورطه‌اي صعب مي‌افتد. ورطه اتفاقات ريز روزمره و ابتذال قراردادهاي جامعه، قتل‌ها، مرگ‌ها، تجاوزها، دروغ‌ها و شايعه‌ها، و از همه بدتر از تكرار ابدي همه اين چيزهايي كه در زندگي واقعي رخ مي‌دهد. آدم‌هاي رمان در عين حال هم به خودشان و هم به ديگران بدگمانند. اين شخصيت‌ها در دوزخ حافظه و ذهن خود گير افتاده‌اند يكي از مسائل محوري رمان‌هاي پنژه زمان و حافظه است. پنژه اين دوزخ را با استفاده از وجه التزامي و شرطي نشان مي‌دهد. بسامد كاربرد اين وجه‌هاي فعلي در رمان حاضر به اوج خود مي‌رسد. وجه التزامي به جز رساندن ترديد و بدگماني نقش‌هاي ديگري هم دارد دال بر حدسيات و فرضيات، احتياط، خيال‌پردازي، سرزنش، حسرت، بي‌اعتمادي، بهتان و حتي فروتني... از اين‌رو كاربرد اين وجه به نويسنده امكان مي‌دهد علاوه بر نقل وقايع از زبان شخصيتش، موضع او را هم انتقال دهد.» در «ليبرا» چندين زاويه ديد وجود دارد كه هر يك از زاويه خود به روايت مي‌پردازند و همچنين در متن رمان از علائم سجاوندي تنها از ويرگول، نقطه و سه‌نقطه استفاده شده است. فانتزي گروتسك «عشق خركي» عنوان رماني است از كترين دان كه توسط نيما جمالي‌پور ترجمه شده و نشر مشكي آن را به چاپ رسانده است. كترين دان از نويسندگان معاصر آمريكايي است كه در سال 1945 متولد شد و در سال 2016 از دنيا رفت. او به جز نويسندگي به عنوان صداپيشه، منتقد كتاب، مجري برنامه‌هاي زنده راديويي، شاعر و مفسر ورزش بوكس هم به فعاليت مي‌پرداخت. «عشق خركي» مشهورترين رمان كترين دان است كه در سال 1989 منتشر شد و جزو نامزدهاي نهايي جايزه ملي كتاب آمريكا و جايزه برام‌استوكر قرار گرفت. دان بيش از يك دهه مشغول نوشتن اين رمان بود و از اين سال‌ها با عنوان اوتيسم خصوصي خود ياد مي‌كرد. اين رمان را مي‌توان يكي از شگفت‌انگيزترين رمان‌هاي آمريكايي دهه هشتاد دانست كه پر است از شخصيت‌هاي عجيب‌وغريب و دنيايي كاملا تخيلي و سرشار از طنز در آن آفريده شده است. در بخشي از اين رمان مي‌خوانيم: «ميكروفيلم‌هاي كتابخانه صفحات زيادي از اطلاعات را نمايش مي‌دهند: اطلاعيه مربوط به تولد مري ملي ليك، به وزن سه كيلو و ششصد گرم، در بيمارستان گودساماريتان؛ آگهي فوت النور ملي ليك كه از سرطان مرده است، هنگام مرگ او دخترش هشت‌ساله بوده است؛ مري ليك، دختر پانزده‌ساله‌اي كه به نظر ناراحت مي‌رسد، يك كاپشن چندجيب به تن دارد و زير عكسش نوشته شده: دانش‌آموز دوم مدرسه كتلين‌گيبل كه براي دومين سال پياپي برنده مسابقات تيراندازي زنان ايالت اورگن شده است؛ تماس ر.ليك در حال بريدن روبان اتاق جوايز و مدال‌ها در باشگاه تيراندازي شيوي‌آيلند. بعد مقاله‌هايي در مورد تمام موسسه‌ها و بنگاه‌هاي اقتصادي خانواده ليك: پنجاه‌ويك كارخانه در سراسر كشور و يك كارخانه ديگر در ويلمت در شمال فريمانت‌بريج كه مواد غذايي مورد استفاده در شركت‌هاي هواپيمايي و موسسه‌هاي مختلف را، از مدرسه‌ها گرفته تا هتل‌ها و زندان‌ها و بيمارستان‌ها، توليد مي‌كند؛ نوزده فهرست غذايي كامل به‌علاوه چند نوع غذاي مخصوص شامل غذاي كودك، غذاي حلال، و غذاهاي مخصوص بيماران...». تيم برتون امتياز ساخت فيلمي بر اساس اين رمان را خريداري كرده است، رماني كه قواعد و جهاني مخصوص به خود ساخته است. اصالت سايه‌ها «در ستايش سايه‌ها» با عنوان فرعي نگاهي ديگر به زيبايي‌شناسي ژاپني عنوان كتابي است از جونيچيرو تانيزاكي كه با ترجمه عليرضا شلويري در نشر مشكي منتشر شده است. اين كتاب اثري كلاسيك در مطالعات زيبا‌يي‌شناسي ژاپني به شمار مي‌رود و طبق توضيحات خود كتاب بيش از آنكه اثري علمي باشد نوشته‌اي خلاقانه است كه توسط يكي از رمان‌نويسان قرن بيستمي ژاپن نوشته شده است. تانيزاكي اين مقاله بلند را در سال‌هاي 1933 و 1944 منتشر كرد يعني در دوراني كه تغيير و تحولات پرسرعت عصر ميجي فرهنگ ژاپن را زيرورو كرده بود و در اين دوران بسياري از روشنفكران و نويسندگان ژاپني در پي حفاظت از عناصر فرهنگ اصيل ژاپني بودند. با اين حال نوع نگاه تانيزاكي به فرهنگ ژاپن ويژگي‌هايي خاص داشت كه مترجم درباره آن نوشته است: «نگاه تانيزاكي به فرهنگ و هنر و زيبايي‌شناسي كشورش خلاف عرف زمانه بود و هنوز هم از بسياري جهات ويژه و يگانه است و در ميان اصحاب هنرهاي سنتي ژاپني -اساتيد گل‌آرايي و مراسم چاي و خوش‌نويسي و نقاشي و رقص- محبوبيت چنداني ندارد. بسياري از اين اساتيد زندگي مرفه و شأن و اعتبار خود را وامدار هنرشان هستند و حافظان پرنفوذ و سفيران رسمي فرهنگي به شمار مي‌روند كه بايد به سرتاسر جهان صادر شود. اما تانيزاكي حاصل كار آنها را سرد و مصنوع و سترون مي‌داند: شيئی موزه‌اي كه از جريان زندگي به‌كلي دور افتاده است. امر زيبا، از ديد او، آن است كه از بطن مناسبات و تقيدات زندگي روزمره زاده شود و در بستر اين جريان به حيات خود ادامه دهد، وگرنه همان بهتر كه در كنج موزه بماند يا فراموش شود. مي‌توانيم آنچه را كه زماني زنده بوده است ستايش كنيم و در فهم شرايطي كه آن را پديد آورده است بكوشيم، اما تظاهر به اين‌كه هنوز هم مي‌توانيم آن را چون گذشتگان زنده نگه داريم، فقط ادا و اطوار و تلاشي بيهوده است.» بر اساس همين نگاه است كه تانيزاكي به نوشتن «در ستايش سايه‌ها» مي‌پردازد و از موضع نويسنده‌اي كاملا امروزي به سراغ جوهر فرهنگ ژاپن مي‌رود و به عبارتي با نگاهي مدرن به سنت‌هاي فرهنگي‌اش مي‌نگرد. «در ستايش سايه‌ها» متني چندوجهي است كه هم مي‌توان آن را متني ادبي در نظر گرفت و هم متني درباره معماري و علاوه بر آن مي‌توان اين كتاب را رساله‌اي علمي هم قلمداد كرد. نوع نگاه تانيزاكي در همان سطرهاي ابتدايي كتاب روشن مي‌شود. جايي كه او از دشواري‌هاي ساختن خانه‌اي به سبك اصيل ژاپني در دوران معاصر مي‌نويسد: «او ستايش‌گر ارزش‌هاي گذشته است، اما پذيراي واقعيت و آگاه به ضرباهنگ زمانه؛ نه از سلك آن شيفتگان مراسم چاي كه، بي‌اعتنا به موهبت‌هاي تمدن، آلونك حصيري خود را در خلوتي دورافتاده برپا مي‌كنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.