|

فقط یک نمایش

سیدمصطفی هاشمی‌طبا

در روزهای اخیر بحث‌های متفاوتی درباره سریال «گاندو» در جریان بود و با پایان این مجموعه، مباحث در سطوحی ادامه یافت. صدالبته نظردهندگان مطابق معمول به دو گروه موافق و مخالف تقسیم شده‌اند. اینکه دو گروه موافق و مخالف وجود داشته باشد، بسیار طبیعی است؛ اما این دو گروه هر دو نه منتقد سینمایی هستند و نه نگاه فرهنگی به مسائل دارند بلکه سپهر سیاسی بر زمین نقادی آنها سایه افکنده است. گروهی که موافق دولت هستند، به دلیل افشاگری در فیلم علیه یک مقام دولتی آن را رد می‌کنند و گروه دیگر فقط به همین دلیل بر تأیید آن پافشاری می‌کنند و جالب آن است که 150 نماینده مجلس که علی‌الاصول کارشان قانون‌گذاری و نظارت بر اجرای قانون است، در این وانفسای مشکلات کشور این سریال را تأیید می‌کنند! مناسب است این نمایندگان صادقانه بگویند چند قسمت این مجموعه را دیده‌اند؟ نقد یا حمایت از یک اثر می‌تواند در بهبود آثار مشابه یا کار دیگر سازندگان فیلم تأثیر بگذارد و به همین دلیل فیلم‌شناسان و افراد صاحب‌نظر لازم است در‌این‌باره نظرات خود را ارائه دهند. متأسفانه تاکنون درباره این سریال نقد مؤثر و دقیقی در رسانه‌ها وجود نداشته است. اینک تلاش می‌شود تا نگاهی کلی به این سریال انداخته شود؛ شاید بتوان منصفانه درباره آن به قضاوت نشست.‌باید اذعان کرد با شروع این سریال مردم از جاذبه‌های آن استقبال کردند و علت آن نیز پرداختن به یک مسئله پلیسی- امنیتی در قالب فرم جدید با استفاده از نیروهای جوان بود که به‌هر‌حال کنجکاوی‌ها را برمی‌انگیخت و مردم را با کار سیستم‌هایی که علی‌الاصول در منظر نیستند، آشنا می‌کرد.

با گذشت چند قسمت از این سریال معلوم شد فرم آن بیشتر به سریال‌های غربی شباهت دارد و روابط افراد درون سازمان یعنی عوامل اطلاعاتی جوان به‌نوعی تقلید از سریال‌هایی شبیه پلیس اتوبان همراه با شوخی و مطایبه بوده است. هرچند نمی‌توان گفت در بین همکاران یک سیستم امنیتی خودمانی بودن و به قول معروف سر‌به‌سرگذاشتن‌ها ممنوع است اما این نوع برخورد به‌خوبی تداعی‌کننده روابط پلیس‌های خارجی در بعضی سریال‌های ایتالیایی یا آلمانی است. کارگردان برای جذابیت کار نیروهای امنیتی با چهره‌های کاریزماتیک را انتخاب کرده بود؛ به‌ویژه در ارائه چهره مأموران خانم سریال این امر به‌وضوح دیده می‌شد. ممکن است این نکات از ضروریات یا از عناصر تقویت‌کننده سریال و داستان باشد که البته نمی‌توان ایراد اساسی برای آن منظور کرد. مشکل اصلی سریال آن بود که معلوم نشد جاسوس‌ها به‌دنبال چه نوع جاسوسی‌ای هستند و جاسوسی آنها در برپایی میهمانی عناصر مختلف خلاصه می‌شد؛ آن‌هم میهمانی با رعایت قواعد اسلامی هم در نوشابه‌ها، هم حجاب خانم‌های جاسوس و منحرف و هم اجتناب از دست‌دادن زن و مرد غریبه! درحالی‌که اصلا نشان‌دادن میهمانی ضرورتی نداشت و صرف یک دیالوگ درباره برپایی میهمانی برای آگاهی بیننده کفایت می‌کرد. معمولا خانم‌های تنها برای رفع تنهایی از سگ‌های خانگی استفاده می‌کنند. استفاده از گاندو و نگهداری آن در خانه که هیچ رابطه‌ای با جاسوسی نداشته و تنها خطری بالقوه برای جان افراد در ارتباط با آن داشته باشد، بسیار نیازمند پرسش و توضیح است و هیچ دلیلی جز نوعی ایجاد جذابیت برای بیننده‌ها نمی‌توان متصور بود.‌اما سیر داستان از همه قابل نقدتر است. آن‌همه تجهیزات و دانش فنی و کامپیوتر و اینترنت و گماردن عوامل در ترکیه، آمریکا و چین و شاید جاهای دیگر برای جاسوسی که هیچ نکته امنیتی‌ای را رعایت نمی‌کند، به‌راحتی رفت‌و‌آمد می‌کند، پرده اتاقش را به‌راحتی باز می‌گذارد، خانه‌اش را تنها رها می‌کند، در ترکیه دنبال هرزگی و مستی است و به‌راحتی فریب یک مزاحم اتومبیل را می‌خورد و با نظافتچی اتاق برخورد ساده‌لوحانه می‌کند و در زندان از ترس اعدام در‌حالی‌که قبلا می‌گوید شخص مهمی است، به بازجو نگاه نمی‌کند و اصرار بازجو که حتما او را شناسایی کند، هیچ دلیل و برهانی ندارد. نوعا جاسوس‌ها از کاراکترهای قوی و آموزش‌دیده و مطمئن به حفظ جان - چون جاسوس‌های مهم معمولا اعدام نمی‌شوند و بیشتر مبادله می‌شوند- انتخاب می‌شوند.

جاسوس‌ها مست نمی‌کنند، هرزگی نمی‌کنند و البته شاید در مواقع ضروری با هشیاری چنین نقش‌هایی را بازی کنند. این جاسوس خیلی مهم، خیلی هم خوشمزه است و جالب است که حکم سفارت آمریکا در ایران را در رژیم خیالی آینده در بغل دارد.‌این‌همه بروبیا در فیلم به این منتهی می‌شود که گروه امنیتی جوان که متخصص‌های درجه‌یک کامپیوتر، شنود، هک دوربین‌های دنیا و سایت‌ها هستند، عملیاتی هم باشند و کار دستگیری و حمله و برخورد فیزیکی را هم بر عهده داشته باشند. شاید کارگردان شنیده باشد که نیروهای ساواک، هم اطلاعاتی بودند و هم عملیاتی ولی آن اطلاعات و روش دستیابی به آن حاصل تبحر در شکنجه و ضرب‌و‌شتم بود و نه عالمانه کارکردن با ابزار مدرن که همه وقت انسان باید در آن خلاصه شود و فرصتی برای تمرین‌های عملیاتی کماندویی باقی نمی‌گذارد.تازه با همه اینها این گروه دستگیری جاسوس عجز خود را نشان می‌دهد و معلوم نیست اگر برج مسکونی، محل فرود هلیکوپتر نداشت، چگونه جاسوس را خارج می‌کردند.قسمت‌های آخر سریال هم کاملا درصدد محکوم‌کردن فرد یا افراد و توجیه مقام امنیتی بود. مقام امنیتی با آزادی و مبادله جاسوس مخالف و نماینده دولت موافق بود (البته کارگردان می‌خواست نشان دهد که نماینده دولت خرده‌شیشه هم دارد!) اما بعدا همین رئیس امنیتی با تبادل جاسوس با پول موافقت کرد؛ آن‌هم پول‌هایی که متعلق به خود کشور ما بوده است. با آن نگاه‌های خاص آیا نمی‌توانیم بگوییم آقای مسئول امنیتی، آیا امنیت با پول قابل معاوضه است؛ آن‌هم با پول‌های خودمان؟ به علاوه مسئول امنیتی همان‌طورکه در فیلم گفت وظیفه خود را انجام می‌دهد و جاسوس را به دادگاه معرفی می‌کند؛ حال چه شد که در همین سریال چند دقیقه بعد فرد تعیین‌کننده و سیاست‌گذار شد.«گاندو» سریالی پذیرفتنی برای سرگرمی سطحی بود اما سریالی بد، به‌خاطر به‌ضعف‌کشیدن نیروهای اطلاعاتی و امنیتی کشور ما بود؛ هرچند ممکن است کارگردان ناآگاهانه چنین کرده باشد و این به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند هوش و تلاش و تدبیر جان‌برکفان مخلص و گمنام نیروهای اطلاعاتی و امنیتی کشورمان را خدشه‌دار کند. به امید آنکه در آینده، مجموعه‌های تلویزیونی از‌این‌دست در جهت تقویت این نیروها و وحدت جامعه ساخته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.