«رجعت» اقتصادی
حسین حقگو- کارشناس اقتصادی
یكی از دورههای شعر و ادب فارسی، دوره «بازگشت» است؛ دورهای كه از اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم شروع میشود و تا اواسط قرن چهاردهم ادامه مییابد. اشعار شاعران این دوره به پیروی از سبک شعرای قدیم از قبیل منوچهری، خاقانی و سعدی سروده شده و وزن روان و آرام آن، باب میل عامه مردم بوده است. گروهی این دوره را دورهای ارتجاعی در شعر فارسی میدانند و از آن به دوره «رجعت» یاد میكنند و در ترازنامه آن یک سود میبینند و هزار زیان. طرفداران این سبك البته دوره «بازگشت» را جنبشی تکاملی در تاریخ ادبیات فارسی عنوان میكنند (ویكی پدیا- ویكی فقه).اگر از این منظر به اتفاقات اخیر عرصه اقتصادی كشورمان بنگریم، شاید بتوان از تعبیر «بازگشت» اقتصادی وام گرفت. ممنوعیتهای وارداتی و صادراتی، قیمتگذاریها و تعزیرات، نهضت داخلیسازی و... كه در تشابه بسیار با رویكردها و اقداماتی است كه در یكی، دو دهه اول انقلاب و تحت عنوان الگوهای «خودكفایی» و «جایگزینی واردات» بر فضای اقتصاد و صنعت كشور حاكم بود؛ دورانی كه به تعبیر مسعود نیلی «پاسخ خیلی از سؤالات روشن و مشخص بوده و... سؤال میشد بنگاهداری در اقتصاد چگونه باید باشد؟ میگفتیم دولتی باید باشد. تجارت خارجی چگونه باید باشد؟ میگفتیم دولتی باید باشد. سؤال میشد قیمت محصول تولیدشده در بنگاه اقتصادی را چه کسی تعیین میکند، میگفتیم دولت، بهعنوان تنها نهادی که مصلحت مصرفکننده را لحاظ میکند. درباره نحوه تعامل با دنیا میگفتیم قرار نیست تعاملی در کار باشد و ما باید همه نیازهای کشور را خودمان تولید کنیم». (رسانهها- 24/4/98) سیاستها و اقدامات به كار بستهشده در الگوی حاكم بر آن دوران كه امروز نیز شاهد تكرار مواردی از آنها هستیم، عبارت بودند از: افزایش وزن و حضور دولت، شركتها و نهادهای دولتی در اقتصاد، تلاش برای تأمین حداقل نیازهای معیشتی برای عموم مردم، حفظ نرخ ارز در قالب نرخ اداری و دستوری، ارزانكردن وامهای بانكی با منفیکردن نرخ بهره واقعی، حمایتهای یارانهای دولتی در اشكال مختلف، تغییر ساختار تولید صنعتی برای تأمین نیاز داخلی، مدیریت واردات كالاها از طریق اعمال سلیقه و گروهبندی كالاها و ممنوعیت ورود كالاهای مصرفی و لوكس و... . سیاستها و اقداماتی كه مشابه امروز عمدتا ناشی از شرایط خاص بینالمللی و روابط كشورمان با جهان خارج بود و نتایجی جز ایجاد انحصارها و فرصتهای رانتی در اقتصاد و گسترش فساد اداری و مالی، كاهش رقابتپذیری تولیدات صنعتی و ضعف نیروی انسانی ماهر و متخصص به واسطه غلبه رویكرد رفع نیازهای محدود داخلی با تمركز بر ساخت كالای وارداتی و... به بار نیاورد.سؤال مهم و اساسی امروز آن است كه آیا برای حل مسائل و مشكلاتمان قصد «بازگشت» به آن دوران را داریم؟ اگر چنین است، باید یادآور شد صرفنظر از مضربودن این «رجعت» كه نتایج آن از هماكنون مثل روز روشن است، اصولا این تكرار تاریخی امكانپذیر نیست؛ چراكه تولید ناخالص داخلی ما در مقایسه با آن دوران تقریبا سه برابر، حجم تجارت خارجی ما کمتر از دو برابر، جمعیت ما تقریبا 8,1 برابر و حجم نقدینگی ما تقریبا «دو هزار و 700» برابر شده است و اقتصاد و جامعهای با این ابعاد تغییریافته را نمیتوان با آن الگوهای ساده و ابتدایی اداره كرد. بهاضافه آنكه دولت نیز به واسطه اجرای اصل 44 بخش مهمی از تسلط خود را بر شركتهای زیرمجموعهاش از دست داده و ضلع چهارمی معروف به «خصولتی»ها در اقتصاد كشور زاده شدهاند كه كار خود را میكنند و راه خود را میروند و كمتر حرفشنوی از دولتها دارند. به این موارد باید تغییر اوضاع اقتصادی و اقتصاد سیاسی جهان را افزود كه جهان امروز را بهشدت متفاوت با جهان دهه 80 و 90 میلادی و نبود سازمان تجارت جهانی و اقتصادهای هنوز در قید حیات متمركز و سوسیالیستی و... میکند.همانگونه كه سبك «بازگشت» ادبی جز در ظاهر و زبان حسنی نداشت و به تعبیر نیما یوشیج، كاریكاتورگونه و مسخشده بود و سبب نابودی استعدادهای درخشان شد، بازگشت به الگوهای منسوخشده «خودكفایی» و «جایگزین واردات» نیز معمولا بیشتر یک موضع اعلامی است و به غیر از ناكارآمدی اقتصاد و صنعت و خانهنشینی كارآفرینان و هرچه فقیرترشدن جامعه، نتیجهای در بر نخواهد داشت.عاقلانه آن است كه به جای «بازگشت» به گذشته، با ارتقای كیفیت تصمیمگیری در نظام تدبیر كشور و گذر از روشهای شكستخورده، طرحی نو برای حل مشكلات اقتصادی و سیاسی كشور دراندازیم؛ طرحی كه ضلعهای آن میتواند تعامل با جهان، افزایش امید و انگیزه در جامعه با تضمین حقوق فردی و اجتماعی و شهروندی، مشاركت فعالان اقتصادی و صنعتی در تصمیمسازیها و... باشد. آنچنان كه در حوزه ادبیات، براساس مؤلفههای خاص خود، با ظهور شعر نو نیمایی چنین شد و فصلی درخشان در ادبیات میهنمان آغاز شد كه همچنان زایاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.