رؤیای خام بازگشت به رونق نفتی
سیدکامران باقری-مشاور مدیریت نوآوری
چند فروشنده سالهاست در یک بازار شلوغ، کنار هم مشغول فروش نوعی ماده غذایی هستند. طبقهای حاوی انواع طعمهای این ماده غذایی به ردیف چیده شده و رهگذران بسته به نیاز و وسعشان خرید میکنند. این ماده سالهاست با توافق ضمنی همه فروشندهها قیمتگذاری میشود. همه این کاسبان همسایه، کموبیش از این شرایط راضی هستند؛ اما این ماده غذایی با وجود خوشمزگی، برای سلامتی مصرفکننده ضرر دارد، با وجود این مردم هنوز به آن اقبال نشان میدهند و آن را میخرند.
روزی از روزها، یکی از این فروشندههای خوشبنیه، متوجه میشود چیز جدید دیگری تولید شده که به همین اندازه خوشمزه است، اما مضرات این ماده غذایی سنتی را ندارد. از همه مهمتر اینکه قیمت این ماده غذایی جدید، بهسرعت رو به کاهش است، به حدی که قیمتش همین حالا هم از ماده غذایی سنتی، پایینتر آمده است. این فروشنده اطلاع مییابد که متولیان برخی شهرها، با استناد به مضرات آن ماده سنتی، مصرف آن را ممنوع کردهاند و بهزودی تعداد بیشتری از شهرها به این طرح ممنوعیت خواهند پیوست. این فروشنده قویجثه که انبار بزرگی از آن ماده غذایی سنتی دارد، در این فکر است که بهزودی قیمت چیزهای موجود در انبارش، به علت کاهش شدید مصرف، یکباره سقوط میکند و دورریز میشود. او به فکر فرومیرود. بالاخره این فروشنده قویجثه دست به کار میشود. او تصمیم میگیرد با توافق ضمنی چند فروشنده دیگر، بازار را به هم بریزد. یک روز ضربهای محکم به طبق چیزهای چند فروشنده دیگر میزند و مانع از ادامه کار آنها در بازار میشود. چند اتهام اخلاقی به آن چند فروشنده دیگر را هم چاشنی میکند و از آنها به پلیس شکایت میبرد. پلیس وارد میدان میشود و آن چند فروشنده را برای سؤال و جواب نزد خود میخواند. فروشنده قویجثه بهخوبی میداند کارش غیراخلاقی و غیرقانونی است و دیر یا زود آن فروشندهها به بازار بازخواهند گشت، اما معتقد است تا آن زمان، این بازار از رونق افتاده است. او به شوق فروش سریع چیزهای انبارش، پیامدهای این رفتار زشت را میپذیرد. فروشنده درشتهیکل در غیاب آن چند فروشنده بزرگ و شناختهشده، موجودی انبار خود را روانه بازار میکند و سود بسیار بیشتری به دست میآورد؛ اما او این سود کلان را صرف ساخت یک کارخانه بزرگ برای ساخت ماده غذایی جدید میکند. او به غیراخلاقی و غیرقانونیبودن کار خود بهخوبی آگاه است، اما تا آبها از آسیاب بیفتد و آن فروشندههای قدیمی به بازار برگردند، قاعده بازی بهکلی عوض شده است. تا آن زمان، فروشنده قویجثه یک مغازه دونبش در بازاری جدید راه انداخته و متاع جدید خود (همان ماده غذایی خوشمزه، ارزانقیمت و مفید) را در حجم وسیع میفروشد. چند فروشنده دیگر همدست با فروشنده قویجثه، از این غائله سود میبرند و در بازار جدید، برای خودشان مغازهای دستوپا میکنند.آن چند فروشنده گرفتار پلیس و محکمه، عایدی مالیشان به صفر میرسد و پساندازشان هم خرج امرار معاش روزانه خانواده و تلاش برای اثبات بیگناهی نزد حاکمان میشود. در نهایت وقتی رها میشوند و به بازار برمیگردند تا ضرر و زیان خود را جبران کنند، از رویارویی با شرایط جدید، شگفتزده میشوند. بازار قدیمی خلوت است و متاعشان به ثمن بخس هم بهزور فروخته میشود. متاع دیگری هم برای فروش ندارند. خانواده این فروشندگان که سالها در رفاه نسبی زندگی کرده بودند، تحت فشار اقتصادی و روانی شرایط جدید، دچار تنش فراوان میشوند و... . داستان بالا، داستان پایان دوره نفت است که در این سه سال اخیر، بارها درباره خودش و پیامدهایش نوشتهام. آن چیز خوشمزه و مضر، نفت است و ایران، یکی از فروشندگان راندهشده از بازار. سایر فروشندههای کنارگذاشتهشده، ونزوئلا، سوریه و لیبی هستند. ایران را به تهمت ناروای تلاش برای ساخت بمب هستهای، ونزوئلا را به تهمت دیکتاتوری، سوریه را به تهمت کشتار و لیبی را با هرجومرج از بازار راندهاند. این کشورها به جز نفت، محصول یا خدمت عمده دیگری برای عرضه به بازار جهانی نداشتهاند و سیاستگذاران آنها از فراهمآوردن زمینه مناسب برای صادرات پایدار غیرنفتی غفلت کردهاند. آن فروشنده زورگو، آمریکا است که با بیپروایی بیسابقه، تولیدکنندگان سنتی نفت را با تهمتهای ناروا و نابجا و به مدد زور بازوی اقتصادی خود، از بازار رانده است. تولید نفت آمریکا در دو، سه سال اخیر، جهشی بیسابقه داشته است.
اکنون آمریکا صاحب سهم بزرگی از جای خالی نفت ایران، ونزوئلا، سوریه و لیبی شده است. این روزها سودی سرشار و بیسابقه از بازار نفت، نصیب اقتصاد آمریکا میشود که این خود میتواند زمینهساز رأیآوری و پیروزی ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری آتی بهويژه در ایالتهای نفتخیر باشد. چند روز پیش، بیژن زنگنه وزیر نفت در اشارهای دیرهنگام به این پدیده گفت: «علت فشار به ايران و ونزوئلا، جا بازكردن برای محصولات آمريكاست. از جولای ٢٠١٧ تا جولای ٢٠١٩ آمريكا سه ميليون و 300 هزار بشكه توليد نفت خود را اضافه كرده است. در بازار كسی تصور نمیكرد آمريكا با اين سرعت توليد خود را اضافه كند و اين امر نيازمند یک شوک بود». عربستان سعودی و روسیه هم دو فروشنده بزرگ دیگر این بازار هستند که با آمریکا هماهنگ عمل میکنند و از منافع حذف ایران و ونزوئلا از بازار نفت بهرهای فراوان برده و میبرند. ماده غذایی جدید و سالم روایت ما، همان منابع انرژی تجدیدپذیر هستند. در سالهای اخیر، انقلابی در فناوری تولید برق خورشیدی و بادی رخ داده است. امروزه برق تولیدی از این منابع، نهتنها پاکتر که ارزانتر از برق نیروگاههای متداول است. در 40 سال گذشته، هزینه تولید هر وات برق خورشیدی صد برابر کمتر شده است. در برخی نقاط آفتابی زمین، برق خورشیدی به ارزانترین منبع انرژی تبدیل شده است. در ابوظبی، هزینه تولید هر کیلووات ساعت برق خورشیدی به کمتر از 2.4 سنت (یعنی کمتر از نصف هزینه تولید همان میزان انرژی از گاز طبیعی) رسیده است. مهمتر اینکه شیب کاهش هزینه تولید برق خورشیدی و بادی همچنان تند است. حجم سرمايهگذاری آمریکا در انرژیهای تجدیدپذیر افزایش یافته است. عربستان سعودی هم در یک سال گذشته، سرمایهگذاری قابلتوجهی در این حوزه داشته که پروژه ساخت یک نیروگاه خورشیدی با برآورد صد میلیارددلاری فقط یکی از این نمونههاست. بسیاری از کشورها در حال قانونگذاری برای محدودکردن استفاده از منابع فسیلی انرژی هستند و جریمههای فزایندهای برای شرکتهای آلاینده محیط زیست وضع کردهاند. انتظار میرود که این محدودیتها روزبهروز افزایش یافته و اجرای آنها با سختگیری بیشتری دنبال شوند. در این میان، سیاستگذاران اقتصادی کشور، رؤیای بازگشت به بازار پررونق نفتی را در سر میپرورانند. به گمان آنها، پس از کنارزدن تحریمهای ظالمانه آمریکا، بازار پررونق 60 یا 70 دلاری نفت همچنان برقرار است و ایران میتواند با فروش روزانه چند میلیون بشکه نفت، ضرر و زیانهای دوران تحریم را جبران کند و بودجههای عمرانی را دوباره افزایش دهد. این سیاستگذاران احتمالا انتظار دارند که سرمايهگذاری لازم برای افزایش تولید نفت و بازسازی زیرساختهای صنعت نفت را هم از محل سرمایهگذاری خارجی تأمین کنند! آرزو میکنم ایکاش این رؤیاها بتواند رنگ واقعیت به خود بگیرد. اما به احتمال فراوان پس از تحریمها، دوره این متاع سیاه گذشته باشد. در دوره جدید، نفت نه یک متاع راهبردی و تعیینکننده در مناسبات جهانی بلکه یک محصول معمولی با بازاری بهشدت نزولی خواهد بود. محصولی که با کمترین حاشیه سود به فروش خواهد رسید. در دوره جدید، سرمایهگذاری در صنعت نفت در مقایسه با گزینههای جذابتر سرمایهگذاری در منابع تجدیدپذیر انرژی، بیتوجیه میشود. در انتها با صدای بلند و برای چندمین بار به سیاستگذاران اقتصادی کشور یادآوری میکنم زمان را برای مهیاسازی کشور برای پایان دوره نفت از دست ندهند. تا فرزندانمان بدانند صدایی بود و گوشی که شنید یا نشنیده گرفت و سرگرم هیاهوی خود شد. باید هرچه زودتر جمعی از نخبگان اقتصادی کشور، مأمور برنامهریزی برای زمینهسازی عرضه محصولات و خدمات جدید و نوآورانه ایرانی به بازارهای بینالمللی شوند. آن دسته از سیاستگذاران اقتصادی که تمام انگارههای ذهنی آنها بر پایه نفت و اقتصاد نفتی بنا شده، دور از ذهن است که توان موفقیت در این مأموریت بزرگ را داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.