شورایاریهای محلات «نهادی بنیادین در مدیریت شهری با تکیه بر پتانسیلهای بانوان و جوانان
فائزه توکلی . مورخ و پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
بررسی انواع نظامهای مدیریت شهری و روشهای انتخاب شهردار و شورای شهر در شهرهای مختلف کشورها مبین تنوع مدلهای مدیریت شهری در هر یک از کشورهاست. نحوه انتخاب شهردار و عوامل دیگری چون مدل مدیریت شهری، منشور شهری، نوع نظام و قوانین ملی و منطقهای مرتبط با حکومتهای محلی، اثر تعیینکنندهای در وضعیت حکومتهای محلی و قدرت نهادهای مدیریت شهری دارد. براساس اصل اول قانون اساسی، حکومت جمهوری اسلامی و بر اساس اصل ششم قانون، امور کشور باید به اتکا بر آرای عمومی اعضای شوراها و نظایر اینها، از راه همهپرسی اداره شود. بر طبق اصل هفتم، شوراها یعنی مجلس شورای اسلامی، شورای استان، شهرستان، شهر، محل، بخش، روستا و نظایر آن از ارکان تصمیمگیری و اداره امور کشورند.از آنجا که مشارکت مدنی در ایران با شکلگیری شوراهای اسلامی نمود عینیتری پیدا کرد و بهتدریج به عنوان یك حق در جامعه مطرح شد، تشكلها، انجمنهای محلی و شورایاریها حلقه ارتباطی میان مدیریت محلی و شهروندان هستند كه در واقع به تمرین مشاركت مدنی در سطح محلی میپردازند و زمینه لازم جهت توانمندسازی و ظرفیتسازی ساكنان در حل مسائل و چالشها در سطح محلی را در نظام مدیریت شهری فراهم میكنند.اعطای اختیار تصمیمگیری در امور محلی به شهروندان، یکی از چالشهای همیشگی انواع نظامهای سیاسی حقوقی بوده است. توسل به سبک اداری عدم تمرکز که موجب تقویت روحیه ابتکار و بهبود مشارکت عموم شهروندان در اداره امور کشور میشود، همواره با مشکلات و مسائل مختلفی مواجه بوده است. شوراها و انجمنهای محلی، مهمترین ابزارهای اعمال سبک اداری مذکور تلقی میشوند که نحوه تشکیل، شیوه توزیع اختیارات و وظایف میان آنها و مجالس قانونگذاری ملی و چگونگی ارتباطشان با مقامات و دستگاههای اجرائی، از جمله سؤالات بنیادین مطرح درخصوص این نهادهاست.به طور کلی نظام مدیریت شهری در یک تحول کلی از نظام متمرکز و ساختار از بالا به پایین به سوی نظام مشارکتی و از پایین به بالا حركت كرده و بهتبع آن نقش لایههای خرد اجتماعی و نهادهای محلی در این سطح بیش از پیش آشکار شده است.البته امروزه ثابت شده که این نوع برنامهریزی کارآمدی مناسب دارد، زیرا این برنامهریزی غیرمتمرکز، با همکاری و مشارکت مردم که ذینفعان اصلی برنامهریزی هستند انجام میشود. به همین منظور، امروزه برای حل مشکلات شهری، اتخاذ سیاستهای برنامهریزی مشارکتی و مردمی ضروری مینماید. از این رو مدیران شهری که وظیفه و هدف اصلی آنها ساماندهی مشکلات و ایجاد تعادل است، بیش از پیش از شیوه مشارکت مردمی در حل مشکلات و ارتقای شاخصهای مختلف زندگی شهری استفاده میکنند. مشارکت شهروندان در امور شهری، باعث افزایش درک و آگاهی آنها از مسائل میشود. از طرف دیگر بدیهی است مردمانی که سالیان سال در یک شهر یا منطقه زندگی کردهاند، بهتر از هر کسی نیازهای آن مکان را شناخته و تشخیص میدهند.شورایاریهای محلات همچنین حلقه ارتباطی میان مدیریت شهری و شهروندان هستند که در واقع به تمرین مشارکت مدنی در سطح محلی میپردازند. در واقع هدف از تشکیل شورایاریها، تشکلها و سازمانهای اجتماعمحور و سایر نهادهای مرتبط، شکلگیری شبكه گستردهای از روابط اجتماعی و فرهنگی، ایجاد همدلی و اعتماد، ایجاد حس تعلق شهروندی، ایجاد فضای با مشارکت فعال و در نهایت تشکیل و افزایش سرمایه اجتماعی است. به طور کلی شورایاری به عنوان یک مدل مشارکتی در راستای جلب مشارکت بیشتر شهروندان در اداره امور شهر مطرح شده است. چگونگی انتخاب اعضای شورایاریها مزایا و مشکلات متفاوتی را در تجارب چند دوره گذشته به دنبال داشته است. چنانچه در صورتی که در مراحل اولیه تشکیل و تعیین اعضاي شورایاری، به چگونگی تعیین اعضا و ساختار درونی محلات و بافت فرهنگی - اجتماعی هر شهر توجه کافی نشود، این طرح کارایی لازم را نخواهد داشت. الگوهای مختلف در زمینه چگونگی انتخابات یا انتصابات در مدیریت شهری در دورههای اخیر مورد بررسی قرار گرفته و مدل شورایاری، به عنوان مدل مدیریتی غیرمتمرکز که در سطح برخی شهرهای ایران اجرا شده میتواند مورد نظر قرار گیرد؛ چنانکه در شهرهای یزد و مشهد با تحقیقات میدانی پژوهشگران به این نتیجه رسیدهاند که: سرای محله کانون متمرکز شورایاریها در سطح شهر است؛ بهعنوان مثال در تهران پایتخت به ۲۰ منطقه و ۳۴۱ محله 10هزارنفری تقسیم میشود. هیئت موکلان هر محله باید پنج نماینده از میان افراد امین و باتقوی و مشتاق به کار را انتخاب كند. از میان فعالیتهای شورایاریهای محلات تهران طرحهایی مورد توجه است که میتوان به موارد زیر اشاره کرد: ۱-طرح شهر سالم تهران در شهرک فاطمیه ۲- برنامه استراتژیک تهران ۳-طرح شورایاری محلات تهران ۴-طرح مدیریت محله ۵-تشکیل مجامع مشورتی در مناطق شهرداری تهران لازم به ذکر است طرحهای فوق از سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۸ پیشنهاد و پیگیری شده است. در پایان با تأکید بر این نکته که انتخابات شورایاریها که در اردیبهشت ماه ۱۳۹۸ برگزار خواهد شد با مشارکت حداکثری زنان و جوانان بهعنوان نیروهای بالقوه در تمام محلات نه تنها به پرشدن اوقات فراغت آنان میانجامد بلکه زمینه آموزش و تمرین مشارکت مدنی در سطح مدیریت شهری به صورت غیرمتمرکز را ایجاد میكند و با شور و اشتیاق بیشتری مشکلات محلات با دخالت مستقیم مردم (موبوکراسی) قطعا به برونرفت از مشکلات کنونی شهری میانجامد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.