کدام فرهنگ؟
والتر هوتون . مورخ آمریکایی
عنوان کتاب ویلیامز تا حدی گمراهکننده است. گویی تحقیقی است درباره میزان و کیفیت فرهنگ (با هر تعریفی که از این واژه داشته باشیم) طبقات مختلف جامعه انگلیسی از سال 1780 تا حال حاضر. اما هدف ویلیامز بسیار محدودتر و احتمالا مهمتر از این است. او کارش را با نشاندادن این نکته آغاز میکند که ایده فرهنگ از بطن نقدی متولد شد که محافظهکاران نسبت به جامعه صنعتی-دموکراتیکی داشتند که در اواخر قرن هجدهم سر برآورد. آنها وقتی به نواقص این جامعه جدید پی بردند، برای اولینبار بر ارزشهای «فرهنگی» تأکید کردند و سپس همین قضیه منتهی شد به طبقه خاصی از «روشنفکران» که زندگیشان وقف حفاظت و انتشار این ارزشها بود. بدینترتیب مفهوم فرهنگ تبدیل به «دادگاه استیناف بشری» و نشانی از حیثیت و اعتبار شد که هدفش جداکردن عده قلیلی بافرهنگ از تودههای بیفرهنگ بود. ویلیامز به سیر این تحول میپردازد، از برک و کولریج تا استوارت میل و آرنولد و زمانه خود ما. کتاب حجیمتر و پیچیدهتر از این حرفهاست، اما هدف از این نوشته نشاندادن حیطه تحقیق ویلیامز است. باید یادآور شد کتاب ویلیامز چیزی نیست که معمولا به آن تحقیق تاریخی میگویند. او در مقدمه نوشته که «هدف کلیاش... توصیف و تحلیل» پدیده فرهنگ «با همه پیچیدگیهایش، چه پیچیدگی ایده فرهنگ و چه پیچیدگی مدلول آن» است و «شرحی است از شکلگیری تاریخی آن». این سخن نویدبخش رویکردی بیطرفانه و نظاممند است. اما یک صفحه بعد میگوید «توقع دارم که کتابی جنجالی از آب دربیاید». واقعیت این است که ویلیامز در دفاع از یک آرمان مینویسد و لب مطلب اینکه این آرمان آرمانی سیاسی است. کتابش رسالهای برای زمان حاضر است که از دید تاریخی نوشته شده. کتاب خواهان ایده طبقه کارگری جامعهای اشتراکی است بر ضد ایده بورژوایی جامعهای فردگرا و خواهان ترویج فرهنگ گذشته برای همه مردم است، البته تا جای ممکن. من این امر را محکوم نمیکنم. برعکس، دلیلش این است که ویلیامز با مسئلهای بسیار مهم درگیر شده و با سابقه زندگی در خانوادهای از طبقه کارگر سراغ این موضوع رفته و بیانی بهغایت سنجیده -آرام، گویا، منعطف (بدون نادیدهگرفتن دشواریهای کار)- دارد و این کتاب چالشبرانگیز را با تعهدی عمیق نوشته است. اگر کتابی از جنس «آثار فاضلانه» نباشد، دستکمی هم از آنها ندارد. بااینحال، او باید بهایی را که برای این کار میدهد، بپذیرد. محققان تاریخ اندیشه کار او را تحلیلی از ایده فرهنگ با همه پیچیدگیهایش یا روایتی درخور از شکلگیری تاریخی این ایده به حساب نخواهند آورد. واژه فرهنگ در کتاب او به معانی مختلفی به کار رفته: برای مثال به معنی «رشد متوازن همه جوانب طبیعت بشر» یا دانشی از «بهترین فکرها و گفتهها در جهان» در باب زندگی بشر، یا «پرورش عقل به عنوان هدف». اما ویلیامز به ما نشان نمیدهد که آیا این معانی اجزای مرتبط یک کلاند، یا از منبعی یکسان بسط یافتهاند ولی متمایز از یکدیگر. اگر جان استوارت میل از معنای اول (رشد متوازن همه جوانب بشر) استفاده کرده و هنری نیومن از معنای سوم (پرورش عقل)، پس آیا هر دو دارند درباره یک چیز سخن میگویند یا منظورشان با هم فرق دارد؟ ضمنا، آیا میتوان صرفاً با ارجاعی کلی به جامعه دموکراتیک-صنعتی برای همه این معانی توجیهی تاریخی فراهم کرد؟ در انگلستان قرن نوزدهم، مسائل مذهبی ازجمله مسئله شک و بیایمانی به حدی محوریت داشت که لاجرم روی ایدههای بزرگی مثل فرهنگ و توابع آن تأثیر میگذاشت، اما هیچ سخنی در این باب گفته نشده، چه رسد به اینکه بررسی شده باشد. در نتیجه، ارجاع مختصری به استفاده آرنولد از فرهنگ به جای مذهب دردی را دوا نمیکند. در توصیف درسگفتار مهم کارلایل، با عنوان «قهرمان به مثابه نویسنده»، هیچ اشارهای به این نشده که به گفته کارلایل وظیفه اصلی یک نویسنده این است که «به همه انسانها بیاموزد خدا هنوز در زندگی آنها حضور دارد» و به «ایده الوهی» لحنی جدید و متناسب با زمانه خود ببخشد، با اینکه این امر به خوبی میتواند نشان دهد شکلگیری یک طبقه روشنفکر با بحران دینی مرتبط است. یا مثلا ایده رشد متوازن همه جوانب بشر برای نویسندههای مختلف معانی مختلفی داشت، و نه تنها ریشه در انقلابهای دموکراتیک و صنعتی داشت بلکه برآمده از قیام رمانتیک علیه عقلگرایی، تأثیر فراگیر گوته و واکنش علیه تأکید افراطی مسیحیان انجیلی بر وجدان نیز بود. اگر گفته شود ویلیامز ناچار بود دامنه تحقیقش را محدود کند به ارتباط بین نیروهای سیاسی-اقتصادی و ایده فرهنگ، باید پاسخ داد بیتوجهی به عوامل مذکور، عواملی که حداقل در مقدمه میشد به آنها پرداخت، منتج به تحریفی ناگزیر در کار میشود و برای کسانی که با موضوع آشنایی ندارند بهشدت گمراهکننده است. یک چیز قطعی است و آن اینکه ویلیامز مسیری مهم و بدیع در تحقیق گشوده و اکنون وقت آن است که دیگران آن مسیر را برای قرن نوزدهم با هر گسترهای و با دقتی بیشتر ادامه بدهند (به نظر من کار او در فصول آخرش که درباره لارنس، الیوت و سایر چهرههای مدرن است از بنیانی مستحکمتر برخوردار است). اکنون به لطف این کتاب مشخص است که معانی متعدد فرهنگ، پیوند درونیشان و ارتباط پیچیدهشان با ادبیات آلمان، جنبش رمانتیک، شک دینی و حتی ابعاد مختلف صنعتیشدن و دموکراسی نیازمند تحقیق و تحلیلی جامع است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.