|

رابطه‌محوری به جای آموزش

زهرا کریمی . استاد دانشگاه

داگلاس نورث، برنده جایزه نوبل اقتصاد، معتقد است کشورهای توسعه‌نیافته به این دلیل فقیر باقی مانده‌اند که نهادهای آنها به فعالیت‌های مولد پاداش نمی‌دهد. تجربه نشان داده در کشوری که فعالیت اصلی‌ آن دزدی دریایی است، مردم با فراگرفتن مهارت‌هایی مانند جسارت جنگیدن، پرتاب‌کردن خنجر و بالارفتن از طناب پاداش دریافت می‌کنند و در کشوری که تولیدات صنعتی مبنای اصلی رشد اقتصادی است، داشتن دانش فنی عامل کسب امتیاز است. بسیاری از اقتصاددانان بر نقش آموزش و سرمایه انسانی در فرایند توسعه تأکید کرده‌اند ولی افزایش بودجه آموزشی در اکثر کشورها به توسعه منجر نشده است. امروزه مشخص شده است که گسترش کمی آموزش نمی‌تواند عامل توسعه باشد ولی تحول کیفی در آموزش به سادگی امکان‌پذیر نیست. مایکل تودارو به‌درستی تأکید می‌کند که نظام آموزشی زیرمجموعه‌ای از کل نظام اقتصادی-اجتماعی است و نمی‌توان انتظار داشت ‌ نظام آموزشی به شکلی مستقل و مجزا از دیگر عرصه‌ها، زمینه‌ساز تحولی اساسی در کشورهای در‌حال‌توسعه باشد. ‌نظام آموزشی در ایران، مشابه اکثر کشورهای درحال‌توسعه، کارآمد نیست و نیاز به تحولی جدی دارد. انتقادات بسیاری به عملکرد نظام آموزشی مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه با نیازهای بازار کار انطباق ندارد و جوانان کارآفرین و خلاق تربیت نمی‌کند. نظام آموزشی همه‌ساله صدها هزار جوان تحصیل‌کرده را وارد بازار کار می‌کند که ‌ مهارت‌های لازم را ندارند. ولی مشکل اصلی در واقع ناشی از ناکارآمدی نظام آموزشی نیست؛ نظام آموزشی آینه‌ای از وضعیت کل نظام اقتصادی - اجتماعی کشور است.

با وجود این بسیاری از فارغ‌التحصیلان ایرانی در دیگر کشورهای جهان به کارآفرینانی خلاق و موفق و پژوهشگرانی برجسته بدل شده‌اند درحالی‌که اگر در ایران می‌ماندند، احتمالا به چنین نتایج درخشانی دست نمی‌یافتند. مشکل اصلی خارج از نظام آموزشی و در ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران است. دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی در عمل می‌بینند که به دانش پاداشی داده نمی‌شود. افرادی از نظر اقتصادی- اجتماعی موفق‌اند که دارای ارتباطات ویژه‌ای هستند. به علاوه اطاعت، چاپلوسی و تملق راهکارهای مناسبی برای ورود به روابط سودآور است تا انتقاد، نوآوری و خلاقیت. جوانان ما قواعد بازی را می‌آموزند. ‌زمانی که دانش، مهارت و سرمایه انسانی نقش مؤثر و تعیین‌کننده‌ای در فرایند تولید ثروت ایفا نمی‌کند، شرایطی که اکثر کشورهای در‌حال‌توسعه، به‌ویژه کشورهای صادرکننده منابع طبیعی از جمله ایران، در آن گرفتار شده‌اند و درآمدهای حاصل از صادرات منابع طبیعی مانند نفت عامل اصلی رشد اقتصادی است، نظام آموزشی نمی‌تواند معجزه كرده و ساختارهای اقتصادی - اجتماعی را متحول كند. این وضعیت در نظریه نفرین منابع انعکاس یافته است.برخی کشورهای موفق آسیای جنوب شرقی از جمله کره و تایوان نیز با مشکلات جدی در نظام آموزشی مواجه هستند. فشار خانواده‌ها بر دانش‌آموزان برای حضور در کلاس‌های مختلف کمک‌آموزشی و تلاش برای ورود به دانشگاه‌های برتر از سنین پایین آغاز می‌شود. ولی این نظام آموزشی به ناکارآمدی اقتصادی منجر نشده است. عامل موفقیت کشورهای جنوب شرقی آسیا شکل‌گیری نهادهایی بوده که به قول نورث به فعالیت‌های مولد پاداش داده‌اند. افراد کارآمد را برکشیده و رشد دانش را در عرصه‌های مختلف اقتصادی به خدمت گرفته‌اند. بنابراین جوانان در این کشورها قواعد بازی را فراگرفته‌اند. برای اینکه موفق شوند باید خوش‌فکر، خلاق، توانمند و سخت‌کوش باشند نه متملق و مطیع. تا زمانی که اقتصاد متکی بر رانت حاصل از توزیع درآمدهای نفتی است و رابطه با افراد قدرتمند مهم‌ترین عامل موفقیت، نمی‌توان به جوانان در کلاس‌های درس آموخت که کسب دانش و مهارت زندگی آنان را متحول می‌کند؛ کسی باور نخواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.