|

اسطوره در ادبيات و هنر

شرق: ادبيات، هنر و اسطوره همواره پيوندي تنگاتنگ با هم داشته‌اند و در هنر و ادبيات هر گوشه‌اي از جهان مي‌توان رد اسطوره‌ها را ديد. به‌تازگي كتابي با عنوان «اسطوره، ادبيات و هنر» نوشته ابوالقاسم اسماعيل‌پورمطلق در نشر چشمه منتشر شده كه اسطوره را در ادبيات و هنر بررسي كرده است. اين كتاب در سه بخش با عناوين «اسطوره و اسطوره‌شناسي»، «اسطوره و ادبيات» و «اسطوره و هنر» نوشته شده و نويسنده در بخشي از پيش‌گفتارش درباره حضور اسطوره‌ها در ادبيات و هنر نوشته: «اسطوره از جنبه‌هاي گوناگون ادبيات و هنر و شاخه‌هاي پرشمار آنها مايه‌ور است و ژانري بينارشته‌اي است كه گستره پهناوري از حماسه، تراژدي، ادبيات نمايشي، شعر، نگارگري و تنديسگري را در روزگاران گذشته دربر مي‌گرفته و در روزگار كنوني هم افزون بر آنها در هنر هفتم بسي تأثيرگذار و نافذ بوده است». بخش اول كتاب شامل گفتارهايي با عناوين اسطوره و اسطوره‌شناسي، چشم‌اندازهاي نقد اسطوره‌شناختي، افسانه‌هاي اسطوره، تبيين معاني افسانه و اسطوره و تفاوت آنها، اسطوره آداپا، نخستين انسان، اسطوره دمتر-پرسفونه و اسطوره تولد بودا است. اين بخش از كتاب به شناخت اسطوره اختصاص دارد و در آن به بسياري از پرسش‌هايي كه درباره اسطوره‌ها مطرح است پاسخ داده شده ازجمله اينكه آيا اسطوره‌ها و افسانه‌ها يكي هستند يا از هم متفاوت‌اند. در اين بخش همچنين جنبه‌هاي اسطوره به‌عنوان ژانري هنري- ادبي از يك ‌سو و ديدگاه‌هاي اسطوره‌شناختي و مباحث نظري اسطوره از سوي ديگر بررسي شده‌اند. بخش دوم كتاب به پيوند اسطوره، حماسه و ادبيات مربوط است. چند گفتار ابتدايي اين بخش درباره شخصيت‌هاي اساطيري «شاهنامه» و ريشه‌هاي هند و ايراني آنهاست و همچنين به بررسي تطبيقي شخصيت‌هاي اساطيري- حماسي با همتاهاي يوناني آنها پرداخته شده است. در قسمتي از بخش دوم كتاب با عنوان «شاهنامه: ‌گذار از اسطوره تا حماسه» مي‌خوانيم: «در اين نكته كه حماسه ملي ايران بنياني اساطيري دارد، اكثر دانشمندان اتفاق نظر دارند، اما چگونگي و كيفيت گذار از اسطوره به حماسه را در شاهنامه، تاآنجاكه مقدور است، بايد بررسي و تحليل كرد. اساطير هر ملتي پيرامون آفرينش، ايزدان، انسان و طبيعت و پيوند ميان انسان و هستي و نگه‌دارنده كهن نمونه‌هاي آن ملت است، ازاين‌رو اسطوره‌هاي شاهنامه به‌گونه‌اي روايتگر ساختارهاي اجتماعي، آيين‌ها و نمونه‌هاي اخلاقي و رفتاري ايرانيان باستان به شمار مي‌روند. از سوي ديگر، حماسه به رواياتي طولاني گفته مي‌شود كه بيش‌تر منظوم‌اند و به زبان پهلوانان سروده شده‌اند، از دلاوري‌هاي پهلوانان و شاهان بلندآوازه و قهرمانان قوم، در زمان بسيار دراز (ولي نه زماني آغازين بدان‌گونه كه در اساطير هست)، يا در دوران تاريخي و از پيروزي‌ها و كشورگشايي‌هاي آنها ياد مي‌كنند. در حماسه نيز مي‌توان با رفتارهاي اجتماعي و ساختار قومي آشنايي پيدا كرد، اما در اساطير، بيشتر با برداشت‌هاي جهان‌شناختي روبه‌رو هستيم. اسطوره و حماسه گاه چنان در هم ادغام شده‌اند كه نمي‌توان آنها را كاملا از هم جدا كرد. مثلا كيومرث شاهنامه را نمي‌توان از گيومرتن اساطيري جدا پنداشت». بخش سوم كتاب درباره پيوند اسطوره و هنر است. در اين بخش ابتدا ابعاد و زواياي گوناگون رابطه دروني و ژرف اسطوره و هنر مطرح شده و نقد اسطوره‌شناختي هنر - كه در شمار ديدگاه‌هاي نقد جديد است- به‌عنوان شاخصي براي تحليل آثار هنري با بن‌مايه‌هاي اساطيري كاويده شده است. آن‌گاه درآمدي بر هنر مانوي، اسطوره ماه در نگاره‌هاي مانوي، به‌ويژه بازسازي ارژنگ ماني و نمونه آشكار گره‌خوردگي اسطوره و نگارگري در هنر نژاده ايراني، مكمل اين بخش است. در پايان نيز بحثي درباره درهم‌آميزي زمان و مكان و اسطوره‌سازي در هنر يكي از هنرمندان معاصر آمده است. در قسمتي از بخش سوم كتاب درباره تعريف اسطوره آمده: «ساده‌ترين تعريف اسطوره اين است كه اسطوره يك روايت و بيان نمادين و رمزي است. اين بيان مي‌تواند به‌صورت نوشتاري باشد يا تصوير يا جزء هنرهاي نمايشي يا حتي موسيقي. اسطوره‌ها رواياتي رمزي و نمادين از حقايق كيهاني‌اند. نمونه‌هاي ساده اسطوره‌هاي رايجي كه در فرهنگ خودمان تا اندازه‌اي شناخته شده‌اند، عبارت‌اند از اسطوره‌هاي ميترا، آناهيتا، تيشتر، جمشيد، هوشنگ و غيره. هركدام از اين اسطوره‌هاي ايراني دربردارنده روايتي زيبا و گاه شگفت‌آور است. اسطوره مي‌تواند تصوير، داستان، نمايش يا قصه باشد، اما قصه اساطيري عادي نيست، بلكه روايتي قدسي است، درحالي‌كه رمان و قصه قداست ندارد، حتي روايت افسانه‌اي هم نمي‌تواند اسطوره به شمار آيد، چون افسانه هم قداست ندارد، بلكه محبوبيت و جنبه فولكلوريك دارد. اسطوره گاه بينشي ديني و در شمار معارف انسان‌هاي ابتدايي است، انسان‌هايي كه جاي علم و پژوهش‌هاي علمي با اسطوره‌سازي جهان و پيرامون خود را توجيه و تفسير مي‌كردند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.