|

شکل‌های زندگی: به ‌مناسبت انتشار «دومین محاکمه سقراط» آلن بديو

تکرار سقراط

صدای بلندگو؛ دادگاه تجدیدنظر سقراط فرزند سوفرنیسک استاد بنا و فنارتِ قابله را اعلام می‌کند. این دومین محاکمه سقراط است. اولین محاکمه سقراط در سال 399 قبل از میلاد مسیح و دومین محاکمه سقراط اکنون و در قرن بیست‌و‌یکم انجام می‌گیرد. مقصود از محاکمه دوم، دادگاه تجدید‌نظری است که زمان تشکیل مجدد آن بیش از 2400 سال طول می‌کشد. در اینجا نوعی پارادوکس* وجود دارد و آن به تعویق افتاده‌شدن دادگاه تا زمان حال است. گزنفون یکی از سه وکیل مدافع سقراط در دادگاه تجدیدنظر و آن دو دیگر آریستوفان و افلاطون هستند. گزنفون دلایل به‌تعویق‌افتادن دادگاه را دلایلی کاملا ایدئولوژیک تلقی می‌کند و همچنین آن را به دلایل سیاسی نیز ارتباط می‌دهد. گزنفون در‌این‌باره می‌گوید «مقدونی‌ها، خواهان تشکیل دادگاه تجدیدنظر نشدن چون سلطنت‌طلب و خواهان پادشاهی بودن و با آزاداندیشی سقراط توافق نداشتن، رومی‌ها دادگاه تجدیدنظر نمی‌خواستند چون قانونشون با قانون یونانی‌ها فرق داشت... انقلابی‌های استقلال‌طلب یونان و بعد از اونا جمهوری‌خواهان یونانی هم علاقه‌ای به برگزاری این دادگاه نداشتند. چون پوزیتیویست‌ بودن و نمی‌خواستند قبول کنن که یه انسان می‌تونه بیست‌و‌شش قرن زنده بمونه»1.

«دومین محاکمه سقراط» عنوان نمایشی از آلن بدیو است. مرگ سقراط از‌جمله مهم‌ترین مرافعه‌های تاریخی و نقطه عطفی در تاریخ ایده‌ و ایده‌پردازی و به طور کلی اسناد تئوریک است. این مرافعه از‌جمله تناقضات حل‌ناشدنی است که تبعات آن هم‌اکنون و آینده را نیز در بر می‌گیرد. آلن بدیو، اندیشمند معاصر، از‌جمله کسانی است که در نمایش خود، پدیده سقراط، محاکمه و تبعات آن را بررسی می‌کند. مهم‌ترین ایده بدیو در «دومین محاکمه سقراط» ایده «تکرار» است. به نظر بدیو حضور سقراط در دادگاه تجدیدنظر آن هم به فاصله زمانی نزدیک به 2500 سال، به واقع تکرار سقراط است. جز این محاکمه دوم سقراط موضوعیت خویش را از دست می‌دهد؛ زیرا سقراط با وجود آنکه بنابر قانون آتن می‌توانست تقاضای تجدیدنظر حکم صادره را کند؛ اما بنا بر ملاحظات سقراطی که تمکین به قانون است، آن را نمی‌پذیرد و به حکم اولیه دادگاه تن می‌دهد و جام شوکران را سر می‌کشد. بدین سان تجدید دادگاه یا محاکمه دوم سقراط از اساس منتفی است؛ با‌این‌حال به واسطه ابتکار بدیو محاکمه دوم سقراط انجام می‌شود؛ تکراری که بدیو از آن می‌گوید به معنای بازگشت به سقراط اولیه و ایضا اجرای همان اعمالی که سقراط انجام داده، نیست؛ بلکه تکراری که بدیو می‌گوید، به یک معنا تکرار کارهایی است که سقراط نتوانسته آن را انجام دهد. به بیانی دیگر تکرار فرصت‌های از‌دست‌رفته سقراطی است. همچنین بدیو با تکرار محاکمه دوم سقراط هدفی دیگر را نیز در سر می‌پروراند و آن آوردن منظومه گذشته به اکنون است. بدیو به منظور تحقق این کار ناگزیر مبادرت به بازسازی صحنه محاکمه سقراط می‌کند و به ابتکاراتی چند دست می‌زند؛ از‌جمله این ابتکارات احضار فیگورهای مهم تاریخی و از‌جمله احضار تاریخی کالیکس به‌عنوان دادستان و همین‌طور گزنفون و آریستوفان و افلاطون به‌عنوان وکلای مدافع است: اتهامات عمدتا تئوریک کالیکس علیه سقراط در دفاع آشکار از نابرابری اجتماعی به‌عنوان حقوق طبیعی و در مقابل دفاعیات باز هم تئوریک افلاطون از سقراط از‌جمله صحنه‌های درخشان این نمایش است. علاوه‌بر‌آن بدیو در پیوند با زمان حاضر، اعضای هیئت تحریریه روزنامه رولوسیون منتشره در پاریس را نیز به‌عنوان اعضای دادگاه تجدیدنظر و منشی در محاکمه دوم سقراط گرد هم می‌آورد تا بر پیوند اجتناب‌ناپذیر لحظه کنونی حال با گذشته تأکید کرده باشد. بدیو با بهره‌گیری از ایده تکرار، ابتکاری خلاقانه را به‌منظور برقرار‌کردن حال با گذشته- با وجود فاصله زمانی نزدیک به 25 قرن با رخداد موسوم به محاکمه سقراط پدید می‌آورد- تا به واسطه تکرار، امکانات معاصر‌کردن سقراط در زمان حال فراهم شود تا ظهور «آنک سقراط» به‌مثابه چیزی بالاتر از سقراط اولیه احیا شود. «ژاندارم (در نقش سقراط): من قانون واقعی‌ام! من ایده سقراطم و به‌همین‌علت، حتی بالاتر از سقراطم! این منم، فقط من که باید اینجا قضاوت بشم! محاکمه‌م کن! آقای رئیس محاکمه‌م کن! من را محکوم به مرگ کن! چون من همیشه تا ابد‌الاباد، احیا می‌شم»2. آنچه شأن سقراط را نزد افلاطون و به تبع آن بدیو بالا می‌برد آن است که سقراط در تاریخ اندیشه اولین اندیشمندی بود که با ایده زیست و با آن مُرد. سقراط به مدد همین ایده و با تأسی از آن بر ترس از مرگ چیره شد. سقراط همواره با منطق کنش‌های خویش را توجیه می‌کرد و از جمله مهم‌ترین کنش خویش یعنی مرگ را نیز توانست با استدلال بپذیرد: «چرا باید از مرگ بترسم؟ بیایید به چهره مرگ بنگریم و ببینیم در آن چه می‌یابیم. از دو حال بیرون نیست یا بیهوشی و خوابی شیرین و بی‌رویا و یا مسافرتی به یک دنیای تازه، جایی که با شریف‌ترین و خردمندترین مردم زمان گذشته انیس و قرین توان شد. پس در هر دو حال از شما درخواست می‌کنم با شادی و امید با مرگ روبه‌رو شوید».3 چنین پدیده‌ای در آغاز پیدایش ایده‌ها کم‌سابقه است. به همین دلیل هم سقراط را می‌توان نقطه عطف** در نظر آورد. چه بسیار که اگر تاثیر او نبود، همه آن انرژی و نیرو که صرف ساختن بنایی از فرهنگ و اخلاق می‌شد، صرف اموری جز این و چه‌بسا اهداف خودخواهانه و قدرت‌طلبانه افراد و ملت‌ها می‌شد و جنگ‌ها بیشتر از پیش شکل می‌گرفت و امکانات نجات‌بخشی کاملا مسدود می‌شد. شاید به همین دلیل افلاطون در آخرین دفاع دادگاه تجدیدنظر از سقراط به‌عنوان یکی از نورانی‌ترین انسان‌ها یاد می‌کند: «سقراط یکی از همون اسم‌های نورانیه که این محاکمه تجدیدنظر امروز ما،‌ یادآور شهادتشه».4 در اینجا افلاطون از ایده حقیقت که «اسم دیگه همون نوریه که درباره‌اش حرف زدم»5 صحبت می‌کند. محاکمه دوم سقراط در دادگاه تجدیدنظر ادامه می‌یابد و افلاطون به دفاع از سقراط می‌پردازد. به نظر می‌رسد دفاع افلاطون از سقراط در پرده پنجم نمایش، بیشترین تاثیر را بر رای نهایی دادگاه تجدیدنظر سقراط می‌گذارد. افلاطون ضمن دفاعیات تئوریک از سقراط پای ایده‌های خود را نیز به میان می‌کشد و از حقیقت و زندگی حقیقی‌ای سخن می‌گوید که هیچ‌وقت کاملا از زندگی آدمی غایب نخواهد شد. «زندگی حقیقی، خانم‌ها و آقایان! زندگی حقیقی! که هیچ‌وقت غایب نیست. یا هیچ‌وقت کاملا غایب نخواهد بود»6. همچنین افلاطون از خوشبختی‌ای می‌گوید که لازمه آن داشتن زندگی حقیقی و بهره‌مندی از افکار و اندیشه‌های والاست. آن حقیقت و یا زندگی حقیقی که افلاطون از آن می‌گوید در همان حال بیانگر وفاداری افلاطون به ایده و یا به تعبیر دقیق‌تر اعتقاد به مثل است که همواره در پس امور معمول و محسوسات قرار دارد. سقراط در ‌آخرین دفاع خود در دادگاه تجدیدنظر می‌گوید «سقراط: انسان، هنوز هم و در همه‌جا، خیلی پایین‌تر از ایده انسانیت قرار داره»7. بعدها همواره افلاطون این سخن سقراط را راهنمای خود قرار می‌دهد و آن را به‌عنوان ایده خود بسط می‌دهد. سرانجام دادگاه تجدیدنظر آتن با استماع نظرات سقراط و همچنین دفاعیات وکلای مدافع سقراط و درپی اجماعی که در پایان محاکمه میان رئیس و اعضای دادگاه تجدیدنظر و همینطور با جمعیت حاضر- مردم- برقرار می‌کند، رای به عدم محکومیت سقراط می‌د‌هد و در پی آن پولوس به‌عنوان رئیس دادگاه و در حرکتی کاملا سمبولیک با سقراط دست می‌دهد و در برابر شور و هیجان و همهمه شدید جمعیت حاضر حکم نهایی را اعلام می‌کند. «پولوس: ... دادگاه تجدیدنظر آتن اعلام می‌کند که حکم مرگ دوهزار و چهارصد و چهارده سال پیش سقراط باطل بوده و از درجه اعتبار ساقط است».8 در پی این حکم جمعیت حاضر به وجد می‌آید و شادمانی می‌کند. فریادهای شادی جمعیت چنان است که مانع از شنیدن ادامه سخن‌های پولوس می‌شود. بدیو با یادآوری سقراط و تکرار او و همینطور با برقراری نسبتی مناسب با گذشته به‌رغم سپری‌شدن زمانی طولانی از محاکمه اول سقراط، مقدمات اعاده حیثیت از وی و رستگاری ایده‌های سقراطی را فراهم می‌آورد. بدین‌سان بدیو با آوردن سقراط به عصر حاضر و تکرارش فی‌الواقع صحنه محاکمه دوم را بازسازی می‌کند، تا امر نو از پس تکرار خود را نمایان سازد. درپی اعلام تاریخی رای دادگاه تجدیدنظر مبنی‌بر ابطال حکم اولیه، سقراط نیز در حرکتی سمبولیک در دادگاه «مصمم می‌شود لباس‌های شبه ‌باستانی‌اش را درآورد و لباس امروزی بپوشد».9 پي‌نوشت‌ها: * پارادوکس به یک معنا یعنی جمله‌ای که گرچه ابتدا متناقض می‌نماید اما معلوم می‌شود که ماهیتا صحیح است. پارادوکس در محاکمه دوم سقراط را می‌توان اینگونه تعبیر کرد که گرچه دادگاه دوم متناقض و غیرقابل‌قبول می‌نماید اما به واسطه ایده «تکرار» می‌توان آن را واجد ماهیتی صحیح تلقی کرد. ** دوست و دشمن سقراط بر اینکه سقراط نقطه عطفی در تاریخ ایده‌هاست اشتراک‌نظر دارند. سقراط که خود را محتاج دانستن هرچیز به هر بهایی می‌دانست درواقع به دنبال رفع ابهام از هر معضلی در زندگی بود. این مسئله سقراط را مستعد داشتن بیشترین دوست و دشمن در تاریخ می‌نمود. نیچه از مهم‌ترین دشمنان سقراط بود. 1، 2، 4، 5، 6، 7، 8، 9. دومین محاکمه سقراط، آلن بدیو، ترجمه محمدرضا خاکی 3. نام‌آوران فلسفه، علیرضا داوری

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.