گفتوگو با سیما شاهمرادی به بهانه بازنمایش «نارنجها میرسند» در گالری تام اصفهان
خوابگردی میان «دوگانها»
سعید باباوند: سیما شاهمرادی سال 69 دیپلم گرافیک را از هنرستان معتمد اصفهان دریافت کرد و وارد رشته نقاشی در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه اصفهان شد. پس از پایان دوره کارشناسی ارشد نقاشی در دانشگاه هنر تهران، کار هنری را رها کرد و در یک بازه 10ساله فقط یک نمایشگاه انفرادی در گالری برگ برگزار کرد. سال 87 با تصویرگری به هنر بازگشت که ارمغان این کار جایزه دوسالانه بلگراد بود. از همین سال، نقاشی را از سر گرفت و از آن روز تا کنون پنج نمایشگاه انفرادی برگزار کرده و در نمایشگاههای متعدد گروهی حضور داشته است. کلاژ کاغذ بخش مهمی از تکنیک کار شاهمرادی را در این دوره تشکیل میدهد. «نارنجها میرسند» چهارمین نمایشگاه انفرادی سیما شاهمرادی در گالری هما بود که از 31خرداد تا 11تیرماه 98 برگزار شد. این نمایشگاه شامل 17 اثر طراحی روی بوم بود. «نارنجها میرسند» 21تیرماه در گالری تام اصفهان روی دیوار رفت.
من همواره در کار شما ارجاع به تاریخ هنر را میبینم. این ارجاعات چگونه در کار شما حاضر میشوند؟ برای من کارکردن و کنارهمگذاشتن فضاهایی که بهظاهر متضادند، همواره جذاب بوده است. غیر از ارجاعات تاریخ هنری از دورههای متفاوت، «دوگانها» به اشکال مختلف در کارهایم حضور دارند. مانند طبیعت بیجان و جاندار، زن و مرد، تاریخ و اسطوره و... . وجوه بیشمار تعاملات دیالکتیکی این دوگانها -که همزمان متضاد و مکملاند- همواره برای من دستمایههایی برای رسیدن به بیانی از زیرساختهای واقعیت و زندگی در قالب اثر هنری بودهاند. همچنین گرایشهای متفاوت و گاه متضاد ذهنی و شخصیام را نیز در همین راستا تعریف و البته بدون خودسانسوری، آنها را بیرونی میکنم. چیزی که در این مجموعه بسیار به چشم میآید شفافیت عناصر است؛ برای زمینهسازی از کاغذ پوستی استفاده کردهاید، تمام اشیا هم شفافاند و مانند منطقی که در نگارگری ایرانی است در لحظه، همهچیز را میشود از ورای هم دید. به گمانم طراحی ماهیتا باید اینطور باشد. بیننده باید بتواند ببیند که خالق اثر از چه مسیری رفته و به اینجا رسیده است. کارهای این نمایشگاه همه بدون اتود و فیالبداهه خلق شدهاند و اگر گاهی خطی گذاشتهام و بعدا خواستهام آن را پاک کنم اصراری نداشتم که اثر آن خط کاملا از بین برود. بدین شکل مخاطب مسیر حرکت ذهن و دست من را میبیند و میتواند در جریان مکثها و تردیدهای من قرار بگیرد و بعد در جایی این حرکت با تمام فراز و نشیبش متوقف شده است، اما این توقف به معنای رسیدن به کمال یا نقطه قطعی پایان نیست، درست مثل زندگی که یک روز متوقف میشود، اما این لحظه توقف نه به معنای رسیدن به حد مطلوب است و نه به معنای پایانی قطعی. به نظرم طراحی با چنین تعریفی به ذات زندگی بسیار نزدیک است. این نگاه، مسئله اصلی من بود، هر چند که میشود تأویلهای دیگری هم از شفافیت سطوح و نحوه چیدمان عناصر در این کارها داشت. باوجود اینکه میگویید آثار فیالبداهه اجرا شدهاند، بهنظر میرسد خیلی محاسبهشده هستند و با دقت بسیاری رسامی شدهاند. شاید به این علت است که مدتها بود به خلق چنین فضایی فکر کرده بودم. مسئله طبیعت بیجان برای من از همان دوره کارشناسی نقاشی در دانشگاه با سزان آغاز شد. به کارهایش علاقه زیادی داشتم و تنها نقاشی بود که از او چندین کار کپی کردم. در طول مدتی که برای مجموعههای قبلیام روی نگارگری ایرانی متمرکز شده بودم، طبیعت بیجانهای ساده نگارگری ایرانی که در لابهلای فیگورها به شکلی ساده و هندسی طرح شدهاند، هم دلم را برده بود. از کودکی علاقه عجیبی به ظروفی داشتم که مناظری رمانتیک و روکوکویی روی آنها نقش بسته بود. در عین حال، از خیر طراحیهای رنسانسی و طبیعت بیجانهای موجود در نقاشیهای بیزانسی و قرون وسطایی هم نمیتوانستم بگذرم و همه اینها کنار یکدیگر کاملا هموزن و همشأن در درون من زندگی میکردند . با اینحال، زمانی که این مجموعه را شروع کردم، در لایه خودآگاه ذهنم نمیدانستم دقیقا قرار است چهکار کنم و چه چیزی را به تصویر بکشم. فقط میدانستم قرار است هر کاری دوست دارم بکنم و این بسیار لذتبخش بود. چندین سال است جریانی در نقاشی ایرانی وجود دارد که به هنر قاجار ارجاع میدهد و اغلب کارهای خوشفروشی هستند و گاهی به ابتذال هم رفتهاند. شما چرا سراغ قاجار رفتید؟ من اصولا نقاش فرمگرایی هستم. اغلب کارهایی که اشاره میکنید، ارجاعاتی سیاسی دارند. اما من دنبال چنین ارجاعاتی نبودم. در وهله اول فرم این نقاشیها من را جذب کرده بود و اگر بعضی آثار جنبهای مفهومی به خود گرفتهاند، این مفاهیم از فرم برآمدهاند و بنابراین جهانشمولترند. اساس کار من بر «فرم» است. گویا در منزلتان اشیای قدیمی زیادی دارید و این همه حضور اشیای قدیمی در نقاشی شما نتیجه همزیستی با آنهاست. در خانه خودم بله اشیاي قدیمی دارم اما ظروف تزیینی روکوکویی میراث خانه مادری است. نسل ما با این اشیا بزرگ شدند. آن روزها در همه خانهها این ظروف بهمثابه عناصر و اشیای تزیینی در دکور اتاق پذیرایی به نمایش گذاشته میشد. بعد از درگذشت مادرم، آن ظروف برایم معنای دیگری یافتند. انگار این اشیا در نبود صاحب اصلیشان، بار حضور و خاطره او را به دوش گرفته بودند. برای مثال طرح مرغابیهایی که در چندین طراحی تکرار شدهاند و از یک سینی سرامیکی که یادگار مادرم است برداشته شده، برای من دیگر یک طرح ساده تزیینی نبود و سعی کردهام این تغییر نگاه را با تمهیداتی برای مخاطب هم ایجاد کنم و آن را از یک طرح کلیشهای تخت فراتر ببرم. ترکیب این اشیای بازمانده از درگذشتگان و وسایل امروزی خودم و تفاوتی که میان آنها هست هم یکی از آن دوگانهایی بود که پیشتر به آن اشاره کردم. پرسشم بیشتر درباره امر روزمره بود. بیان امر روزمره با وسایل خانه برای من یک بیان زنانه را شکل میدهد. امر روزمره برای من با امر متعالی به هم آمیخته است. این به آن معنا نیست که امر روزمره همان امر متعالی است، بلکه به این معناست که امر متعالی در همه چیز حضور دارد؛ حتی در سادهترین و پیشپاافتادهترین وسایل آشپزخانه که یک زن هر روز با آن سروکار دارد. وقتی نقاشی شما اینقدر شیءمحور است، طبیعی است که هالههای معنایی دور اشیا تشکیل شوند. این مسئله را میتوان در عنصر نارنج و چاقو که در بسیاری از کارها دیده میشد، به شکلی دید. آنها به شکلی روزمره و طبیعی در هر آشپزخانهای پیدا میشوند اما از سویی هم میتوانند اشارهای به داستان نارنج و چاقو در یوسف و زلیخا داشته باشند و بار معنایی خاصی به خود بگیرند و روایتگر عشقی زنانه باشند. این مجموعه طراحی برای من از یک سو به دغدغههای زیباشناختی مربوط میشد و از سوی دیگر، نگاهی بود به گذشتهام و تمام آنچه در آنجا برای همیشه جا ماند. شاید به این دلیل است که کارهایم به جایی میان «خیال» و «واقعیت» اشاره میکنند؛ مکانی که همیشه دوست داشتهام در آنجا پرسه بزنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.