اندر فواید گزارش از دادههای استارتاپی
حامد ذاکر. دبیر سرویس استارتاپ
بدون شک دهه 90 در تاریخ ایران را باید دهه استارتاپها نامید؛ کسبوکارهای نوین در این دهه با اقبال عمومی روبهرو شدهاند و اثر آنها را میتوان در زندگی روزمره مردم دید. گستردگی فعالیت آنها بهقدری است که نمیتوان بدون حضور آنها بهراحتی زندگی روزمره را پیش گرفت. رشد استارتاپها امروز بهعنوان اهرمی در توسعه اقتصادی نیز برشمرده میشود. حضور و رشد این مجموعهها مانند هر پدیده نوظهوری در اقتصاد کلان با مشکلات خاصی همراه هستند؛ برای مثال قوانین متناسب با ماهیت و فرهنگ کاری استارتاپی وجود ندارد و همزمان با رشد اکوسیستم، قانونگذاران نیز درصدد تهیه و تنظیم قوانین متناسب برمیآیند. ولی تا آن زمان برخی کسبوکارهای نوپا با چالشهایی روبهرو میشوند.
استارتاپها غالبا و بنا بر قاعده، ماهیتی خصوصی دارند و صرفا با تکیه بر توسعه محصول و خدماتدهی مستمر بزرگ میشوند. تأثیر استارتاپها بر زندگی اجتماعی- اقتصادی هر ایرانی بر کسی پوشیده نیست؛ اما سؤال مهمی که در این میان مطرح میشود و حداقل سیاستگذاران باید بر آن اشراف کامل داشته باشند، این است که تأثیرات اجتماعی-اقتصادی استارتاپها چقدر و چگونه است و با چه معیاری میتوانند سنجیده شوند؟ بهراستی کدام نهاد دولتی یا خصوصی وجود دارد که بتواند سازوکاری برای اندازهگیری فعالیتهای استارتاپی در کشور ارائه دهد؟
در دنیا مرسوم است که شرکتهای فناورانه بهطور منظم گزارشهایی از عملکرد خود ارائه میکنند. این گزارشها بنا بر دادههایی که از رفتار کاربر در سیستم ثبت میشود، تهیه و تنظیم میشوند. امیر نصراللهپور، تحلیلگر داده، دراینباره میگوید: «هدف از تهیه گزارشها، ایجاد فضایی رقابتیتر با بهاشتراکگذاری اطلاعات و اتفاقات مهم صنعت است. داشتن اطلاعات کلیدی صنعت کمک میکند توسعهدهندگان و سیاستگذاران هرچه بیشتر با روندهایی کلی که در صنعت در جریان است، آشنا شوند و به کمک آن تصمیمهای خود را هرچه بیشتر براساس اطلاعات و دادهها بگیرند». تهیهکنندگان این گزارشها امیدوارند از این آگاهی بهوجودآمده رشدی در دو طرف کاربرانشان رخ بدهد و بهواسطه این رشد، صنعت نیز رشد کند.
در این میان انتشار گزارش از کسبوکارهای پلتفرمی اهمیت ویژهای دارد، چراکه گزارش آنها، بیشتر از آنکه اطلاعاتی درباره یک سایت یا کسبوکار خاص باشد، حاوی آمار و اطلاعاتی از رفتار کسبوکارهای متعدد و کاربران آنهاست. اکوسیستم استارتاپی ایران هم از این قاعده مستثنا نیست و چند سالی است که شاهد ارائه گزارشهایی از عملکرد کسبوکارهای نوپا هستیم. اهمیت این گزارشهای شرکتهای خصوصی را هم میتوان از واکنش مدیران دولتی به آنها دریافت. از جمله آذریجهرمی، وزیر ارتباطات، در توییتی به گزارش سال ۹۷ «کافهبازار» از صنعت برنامهها و بازیهای موبایلی واکنش نشان داد و از رشد برنامههای نقشه و مسیریاب در ایران حمایت کرد. در بین گزارشهای استارتاپهای ایرانی اینطور به نظر میرسد که گزارشهایی برای سیاستگذاران و بازیگران صنعت مهم است که بر پایه بیشترین تعداد کاربران، بیشترین تنوع از داده و کاربردیبودن، تهیه و تنظیم شده باشند.
گزارشهای «کافه بازار»
در میان استارتاپهای ایرانی، اولین استارتاپی که به انتشار گزارش پرداخت، کافهبازار است. گزارش کافهبازار برای نخستینبار از سال ۹۵ منتشر شد. این پلتفرم ایرانی براساس آماری که در اردیبهشت ۹۸ منتشر کرد، بیش از ۱۳۱ هزار برنامه و ۳۱ هزار بازی را در خود دارد. 40 میلیون کاربر فعال از این تعداد بازی و برنامه استفاده میکنند. به پشتوانه ۴۰ میلیون کاربر و ۱۶۲ هزار برنامه و بازی، کافه بازار را باید بزرگترین بانک داده کاربران موبایل اندرویدی در ایران به شمار آورد. واقعیت مهمی که اهمیت گزارشهای آن را چند برابر میکند. در واقع گزارش عملکرد کافه بازار را میتوان تقریبا معادل عملکرد چند میلیون کاربر ایرانی دانست. گزارشهای کافهبازار از دادههای دو دسته، یعنی توسعهدهندگان (یعنی شرکتهایی که اپلیکیشن میسازند) و کاربران بازار، جمعآوری میشود. در بخش دادههای توسعهدهنده به فعالیت توسعهدهندگان اشاره میشود: اینکه توسعهدهندگان چه رشدی در تولید را تجربه کردهاند یا چه تعداد تیم در کدام استان ساکن هستند. در سمت کاربر، اطلاعات کلان مربوط به خرید و نصب جای دارد. البته گزارشهای کافهبازار در مقایسه با گزارشهای گوگل از
صنعت برنامه و بازی موبایلی بسیار اطلاعات کمتری در اختیار خواننده قرار میدهند، چراکه هر برند سازنده گوشی دسترسی زیادی به گوگل میدهد که امکان بررسی اپهای موجود در گوشی و بسیاری دیگر از اطلاعات را برای گوگل ارسال میکند؛ اما اطلاعات کافهبازار محدود به رفتار کاربر در استفاده از اپلیکیشن بازار است. البته با توجه به اینکه گوگل در بسیاری از ابعاد، ایران را تحریم کرده است، دادههای این استارتاپ ایرانی مهمترین مرجع داده در ایران در این زمینه است. کافهبازار دو گزارش دارد: گزارشهای سالانه که معمولا در پایان هر سال منتشر شده و گزارش فصلی در پایان هر فصل. در تازهترین گزارشی که کافهبازار منتشر کرده است؛ یعنی گزارش فصل بهار، آمارهایی وجود دارد که نشان میدهد کاربران از چه گوشیهایی به چه شکل و به چه اندازه استفاده میکنند. همچنین اطلاعات استانی وجود دارد که برای هدفگذاری تبلیغاتی کارکرد خوبی دارد. مثلا این گزارش میگوید که مردم هر استان بیشتر به چه نوع برنامه یا بازیهایی علاقه دارند. این گزارش، تصویری کلی را نمایش میدهد که در فصل بهار دستههای مختلف برنامه و بازی چگونه رشد داشتهاند. در ادامه به مرور
بخشهای مهمی از این گزارش میپردازیم:
برندهای گوشی: برند ایرانی در انتهای فهرست
طبق گزارش بهار ۹۷ بازار دو برند هواوی و سامسونگ با مجموع بیش از 80 درصد بیشترین نصب را داشتند. در گزارش بهار ۹۸ این ترکیب دست نخورده و سامسونگ با ۶۲ درصد و هواوی با ۲۲ درصد همچنان در جایگاه اول و دوم بازار قرار دارند و بیش از 80 درصد سهم بازار موبایل ایران را از آنِ خود کردهاند. با وجود تحریمها و کاهش فعالیت برندهای مختلف گوشی در ایران، ترکیب دو جایگاه نخست بازار در مقایسه با دو سال گذشته عوض نشده است. نکته جالبی که در این گزارش موجود است، وجود جیالایکس بهعنوان یک برند ملی در انتهای فهرست برندهای گوشی مورد استفاده است. به استناد این گزارش از 40 میلیون کاربر کافهبازار، فقط ۲۵صدم درصد معادل صد هزار کاربر از گوشیهای جیالایکس استفاده میکنند. با وجود همه تحریمها و کمشدن فعالیتهای برندهای دیگر به استناد این آمار، جیالایکس نتوانسته در این سالها جایگاهی کسب کند. سؤالی که مطرح است، این است که با چه رویکرد و توجیهی خط تولید این گوشیها همچنان ادامه دارد؟
تغییرات رفتاری کاربران در مقایسه با بهار سال گذشته
ساعت اوج خرید برنامهها از سال گذشته تاکنون یک ساعت تغییر کرده و درحالحاضر ۱۲ ظهر است. ساعت اوج خرید بازی نیز از ساعت ۱۲ شب به ساعت ۹ شب تغییر یافته است. این اطلاعات از این نظر برای استارتاپها مفید است که بدانند بهترین زمان برای اینکه کاربرانشان خرید انجام میدهند، چه زمانی است تا متناسب با این زمان تبلیغات خود را انجام بدهند. از این تغییر رفتار در ساعت خرید شاید بتوان این برداشت را کرد که کمکم خرید بازی در سبد فرهنگی کاربران ایرانی در حال جایگرفتن است.
رابطه خوبی بین عرضه و تقاضا وجود ندارد
تعداد برنامه و بازی همانطور که گفته شد، ۱۶۲ هزار است. این اپلیکیشنها در ۳۶ دسته (۲۴ دسته برنامه و ۱۲ دسته بازی) تقسیمبندی میشوند. ۱۸ درصد از ۱۶۲ هزار برنامه موجود در بازار در دسته آموزش قرار میگیرد و این دسته از لحاظ تعداد برنامه بزرگترین دسته بازار است. در رتبه بعدی بزرگترین دستههای برنامه، دسته مذهبی با ۹ درصد و دسته کتابها و منابع با هشت درصد قرار دارند. در بازیها بزرگترین دسته از نظر تعداد برنامه، بازیهای دسته اکشن با چهار درصد از کل است. دسته بازیهای تفننی با سه درصد و معمایی با دو درصد در مقامهای بعدی قرار دارند. در بخش دیگری از این گزارش میخوانیم که بیشترین رشد در نصب دسته برنامه خرید، شبکههای اجتماعی و مالی صورت گرفته است. از طرف دیگر در سه دسته بازی، کلمات و دانستنی و امتیازی بیشترین رشد در نصب بازی رخ داده است. تفاوت زیاد میان بیشترین برنامههای هر دسته و میزان رشد نصب در هر دسته نشان میدهد که میان عرضه و تقاضای اپلیکیشن رابطه خوبی برقرار نیست و زیادبودن تعداد برنامه در هر دسته شاخص خوبی برای علاقه کاربران نیست.
درصد تغییرات نصب فعال: همهچیز به نفع بازی
در گزارش فصل بهار کافهبازار، بیشترین رشد نصب فعال در بین همه دستههای برنامه و بازی به چهار دسته بازی تعلق دارد و بعد از این چهار دسته بازی، دسته امور مالی از برنامههاست که در جایگاه پنجم قرار دارد. حضور چهار دسته بازی در صدر بیشترین رشد نصب فعال نشان میدهد که کاربر موبایل ایرانی به بازیهای موبایلی گرایش پیدا کرده و تمایل دارد انواع بازی را امتحان کند.
تغییرات پنهان رفتار کاربران موبایل
درصد تغییرات نصب فعال خرید در مقایسه با فصل قبل فقط یکدهم افزایش پیدا کرده و کاربران کمی به این دسته اضافه شدهاند؛ ولی در بخش دیگری از آمار میبینیم که ۱۴ درصد افزایش کاربران خریدکننده در این دسته رخ داده است. این افزایش کاربران خریدکننده در این دسته را شاید بتوان به تغییر رفتار کاربران موبایلی و استفاده بیشتر از گوشی برای خرید در نظر گرفت.
هزینه نصب برنامه
هزینه نصب اپلیکیشن از فاکتورهای زیادی تأثیر میگیرد. هزینه نصب اپلیکیشن عاملی مرکب از کیفیت برنامههای موجود در بازار، میزان رقابت بین برندها و همچنین رفتار و نیاز کاربر است. هرچه رقابت بین برندها بیشتر باشد، هزینه نصب افزایش پیدا میکند. با این اوصاف، معلوم است که رقابت داغ میان تاکسیهای آنلاین منجر به این شده است که هزینه نصب برنامه در این دسته بیشترین مقدار شود؛ از طرف دیگر هزینه پایین نصب برنامهها در دسته موسیقی و صدا نشان میدهد رقابت سنگینی بین برندها موجود نیست که خود فرصت کسبوکاری خوبی در این دسته را نمایان میکند. آخرین اطلاعات به نقل از مرکز آمار نشان میدهد که ۸۸ میلیون تلفن همراه در کشور مشغول به کار است. به عبارت دیگر، ضریب نفوذ تلفن همراه در کشور از مرز ۱۱۰ درصد گذشته و هرچند با نرخ کم در حال رشد است، همه این ارقام از یک بازار گسترده موبایل برای فعالان حوزه اپلیکیشن حکایت دارد؛ بنابراین بهطورکلی باید گفت که آمارهای کافهبازار یک شهود کلی را از اینکه این ضریب نفوذ بالای ۱۱۰ درصد به چه سمتوسویی میرود، به سیاستگذاران، توسعهدهندگان و کاربران ارائه میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.