استعاره نور در شعر فريدريش هلدرلين
از تجلي معنوي نور
محمود حدادي
شرق: فريدريش هلدرلين از شاخصترين شاعران دوران كلاسيك آلمان است كه جهان شعرياش و نيز تنها رمانش، «هيپريون»، تحتتأثير آرمانهاي عصر روشنگري و انقلاب فرانسه نوشته شدهاند. هلدرلين كه در دوراني پرآشوب زندگي ميكرد، در آثارش به ستايش يونان باستان ميپردازد و آن را جايي براي وحدت انسان با طبيعت ميداند و از اينرو اسطورههاي جهان قديم و وحدت با طبیعت در آثار او نقشي پررنگ و محوري دارند. محمود حدادي پيش از اين رمان «هيپريون» يا «گوشهنشين يونان» و نيز گزيدهاي از اشعار هلدرلين با عنوان «آنچه ميماند» را به فارسي ترجمه كرده بود. همچنين زندگينامه هلدرلين به قلم اشتفان سوايگ با عنوان «پيكار با ديو» نيز با ترجمه حدادي در دست است. سال آينده ميلادي دويستوپنجاهمين سال تولد هلدرلين است و به اين مناسبت حدادي بنا دارد گزيده دومي از اشعار او را با نام «سكوت شاعرانه» منتشر كند. به روال گذشته اين ترجمهها همراه با تفسيرند كه نمونهاي از آن را در ادامه ميخوانيد.
يكي از مضامين كانوني شعر هلدرلين «نور» است؛ مضموني كه در شعر فارسي هم بسامدي بسيار با تعابيري گوناگون دارد و از جمله در تصوير طلوع آفتاب نمادي است بر رستاخيز اميد به مفهومي كه در بيت زير از مولانا ميآيد:
كوي نوميدي مرو، اميدهاست
سوي تاريكي مرو، خورشيدهاست
اين مضمون در شعر هزارساله فارسي چندان سنت يافته است كه خاقاني از زبان شاعري كه نابيناست، در مشتاقيِ اين كور به عراق و خراسان، ميآورد كه وي شعاع اين شهرها را از راه گوش ميبيند:
گرچه جان از روزن چشم از شما بيروزي است / از طريق گوش ميبيند شعاعات شما
قضا را راوي شعری هم كه در اينجا از هلدرلين شاهد مثال ميآيد، انساني نابينا است كه در حسرت نور به آن تجلياي معنوي ميدهد:
ترانهسراي نابينا
غم جانكاه را آرس بود كه از چشمها زدود.
سوفوكل
كجايي تو، اي جوانسرشت!
اي كه هر سپيده مرا به هنگام بيدار ميكني، كجايي اي نور!
من در دل بيدارم، اما شب در چنبر جادويي مقدس
پيوسته بنديام نگاه ميدارد.
به روزگاري چه خوش بر طنينِ طلوعِ تو گوش ميخواباندم،
و چه خوش بر پهنه دشت به انتظارت ميايستادم من.
و نسيمِ نرمخيز سحري، اين پيك تو، اي همه نيكي و نثار!
هرگزم نااميد نميكرد.
چرا كه تو هرباره
طالبِ تازگي جهان و تجلي زيبايي، برميآمدي.
اينك اما كجايي، اي نور!
دل من همچنان بيدار است، بيدار،
در روزگاري دور برگ در نگاهام تراوشي سبز داشت،
و گل، با شادابياي چنانكه چشمان خودم، بر من ميتابيد.
چهره كسانام چراغ ديدهام بود و من در بلنداي جنگل
به تماشايِ پرواز بالهاي آسمان ميايستادم، آن زمان كه جوان بودم.
اينك اما لب فروبسته تنها نشستهام، و انديشهام
-از ساعتي به ساعتي- شادي را، از راح و رنجِ روزهاي پيشين
نقشِ خيال ميبندد.
خود همچنان گوش خوابانده بر راهِ دور
مگر آيا سواري رحيم به نجاتام ميآيد؟
در اين ميان بارها صداي خداي تندرافكن را ميشنوم در نيمروز،
آن هنگام كه آن نستوه نزديكتر ميآيد
و خانه به هوايش به خود ميلرزد و در پايين پاي او
در پهنه زمين بانگ ميپيچد و كوه پژواك برميدارد.
سپس در شب نداي آن منجي را ميشنوم،
با ارمغاناش رهايي.
هم او كه ميميراند و زندگي ميبخشد، آن صاحبِ آذرخش،
و از مغرب بشارت به مشرق ميبرد،
و تو نيز، اي طنين تار من، در كوكبه او و همراهش.
پس به ستايش از او ترنم بردار، ترنم،
كه ترانه من از آهنگ گامهاي او جان ميگيرد
و من مانند چشمه كه در طلب رود،
با انديشههاي او همراه ميشوم
و از پي آن گاماستوار پاي در راه ميگذارم.
كجا ميروي، كجا اي شكوهمند!
من صداي تو را آني از اينسو ميشنوم، آني از آنسو.
بانگ تو بر گِرد زمين ميپيچد.
اين چيست در اوج ابرها؟ و با من اين چه حالتي؟
روز، اي روز! از منزلگاه بلند ابرها خوش آمدي!
چشم من از شوق تو، اي نور جواني، بار ديگر شكفته ميشود.
زيرا كه تو، اي سعادت پيشين، از نو ميباري.
بارانات اما اينبار معنويتر!
اي چشمه زرينِ جام مقدس! و تو
اي زمين سبز، گهواره صلح!
و شما، اي آبا و عزيزاني كه روزي در گذشته
از ديدار رويتان برخوردار بودم من، بياييد!
بياييد تا اين شادي را تقسيم كنيم.
جملگي بياييد تا بركتتان بدهد اين بينا!
و تا كه بر گرانيِ بارِ آن تاب بياورد اين قلب
بستانيد از آن اين عنصرِ خدايي را.
تفسيري از لورنس ريان بر «ترانهسراي نابينا»
از نور اثيري
شاعر، يا ترانهسراي نابينايي كه به نويدِ نجاتاش آن كلامي اشاره دارد كه هلدرلين از نمايشنامه «آئياس»، اثر سوفوكل گرفته و سرلوح اين چكامه قرارش داده است، از نوري محروم است كه در گذشته ميانجي او براي شناختي فراگير از طبيعت بوده است. اما حال كه او -فروبسته در نابينايي- ناگزير خاموش است، پس از شعر -يا به عبارتي فراگير از ادبيات كه در مقام كلام نفيِ خاموشي است- روزني براي برونرفت از تاريكي و درآمدن به ساحتِ روشنِ طبيعتِ مادر ميسازد.
پرسش شكوهآلود او كه: «اي نور كجايي؟» با يادش از جواني و بهره پيشينشاش از طبيعت درميآميزد و از اين منظر نگاهي گذشتهگرا دارد، با اين حال در حصار گذشته اسير نميماند. بلكه از كمالجويي انگيزهاي ميسازد و شوق آن را به آينده انتقال ميدهد آنجا كه ميگويد نور از نو خواهد باريد، «بارشي اما اينبار معنويتر!»
چينش بندها در اين چكامه تركيبي متقارن دارد. شش بند آغازين از رنج در تاريكي شبِ بيپايان ميگويند، از اكنوني كه شاعر در آن گرفتار است. نظر به افسردگي از اكنون، طبيعي است اگر كه شاعر در بند هفتم -كه بند كانوني چكامه است- از گذشتهاي ياد كند كه در آن از سخاوت نور برخوردار بوده است؛ نيز، از اميد به آينده هم. در رابطه ديالكتيكي ميان رنجِ تاريكي كه وصفاش در شش بند نخست، و رهاييبخشي نور كه مدحاش در شش بند پاياني ميآيد، بند ميانيِ هفتم از دلآگاهي شاعر بر نور مايهاي از شادي ميگيرد، زيرا كه نور براي این نابينا همزمان نويد نجات است.
شش بند دوم بر «گوش خواباندنِ» شاعر نابينا بر صداي منجي تمركز مييابد و اين گوش خواباندن براي او تجربهاي سرنوشتي است، زيرا گواهي است بر قابليت او به راهيافتن به جهاني معنويتر. اويي كه در انزواي تاريكي خود را «لب فروبسته» ميناميد، حال از آنرو به ناگهان بانگ شادي برميدارد كه از نو «ترانه» را يافته است. اين دريافتِ زبان از خاستگاه گوش، در ضمن مفهومي ملكوتي مييابد، چرا كه سرچشمه آن خداي «جانبخشِ» آذرخش است، زئوس خدايي كه زبان شاعر را بارور ميسازد. از همين ديدگاه بيناييِ نوين او همزمان استعارهاي ميشود بر درك جامع از طبيعت و در نتيجه يگانگي با آن، دركي كه در غيهه شوق او بر نور سرريز ميكند.
هلدرلين با چنين توصيفي از نور، پژواكي از كلام كتاب مقدس به درون شعر خود درميآورد. چه، در سرآغاز انجيل يوحنا هم ميآيد: «و زندگي نورِ آدميان بود.» قرينه نجاتیافتن نابينا به لطف بينايي نو، استعارهاي است كه بارها در كتاب مقدس، خاصه در مزامير داوود ميآيد، اما به خلاف متون باستان كه هومر را نماد شاعر نابينا، و تيرسياسِِ اسطورهاي را نماد پيشگوي نابينا قرار ميدهند و شرط بصيرت درونيِ آنها را هم در تداوم كوريشان؛ در اين چكامه از ميان برخاستنِ تاريكي همهگير است كه پيششرطِ رسيدن به بصيرت قرار ميگيرد.
در اسطوره، آژاكس هم كه بر اساس مشيت خدايان به جنون دچار ميشود و در اين حالت گلهاي گوسفندِ دشمنپنداشته را از ميان ميبرد، در نهايت از اين نابيناييِ روحي نجات مييابد. سرلوح چكامه هلدرلين به اين نجات او به دست آرس، يا مارس -خداي جنگ- اشاره دارد، اگرچه آژاكس از پس بينايي دوباره ميل مرگ مييابد.
كوري و بينايي با نظر به پسزمينههاي اين چكامه، از سرنوشت فردي فراتر ميروند و به حالتي همگاني بدل ميشوند، چندانكه ميتوان هر انساني را هم كور دانست كه رنج ميبرد، زيرا كه نور در مقام رسانه بنيادين هستي از روزگار او و ساحت زندگياش رخت بسته است.
با ارائه چنين استعارهاي از نور، هلدرلين به انديشه نوافلاطوني نزديك ميشود كه نور را با طبيعت عجين ميدانست. شلينگ هم كه در دوره آموزشی با هلدرلين همكلاس بود، در رسالهاي با عنوان «در باب جان جهان»، نوشته 1798 نور را «اصل فراگير طبيعت» يا همان «روح جهان» ميخواند و با عنصر اثیر که یونانیان کهن ملکوتی و جوهری «همهجا حاضر» میخواندندش، يكسان ميگيرد. نيز آگوست ويلهلم اشلگل، زبانشناس و پيشگام هندپژوهي در عرصه ادبيات آلماني، نور را «شناخت پيوسته طبيعت از خويشتن» توصيف كرده است كه تعبيري ديگر از نگرش وحدت وجوديای است كه هلدرلين در اين چكامه بر آن تكيه ميكند.
در زیر پینوشتی چند بر این چکامه:
- كجايي تو، اي جوانسرشت... «جوانسرشت» صفتي است براي نور، خاصه به هنگام طلوع آن.
- و گل با شادياي چنانكه چشمان خودم، بر من ميتابيد... اين جمله ميان شيء و شخص، ميان چشم بيننده و تابش اشياء، رابطهاي دروني برقرار ميكند. به همين معني، گوته هم در كتاب علمياش «آموزه رنگها» كلامي را به زبان ميآورد كه گويا به انديشهاي از پلوتين برميگردد: «اگر كه چشم آفتابگون نميبود، نميتوانست آفتاب را ببيند.» پلوتين با اين انديشه عرفاني ميان جهان كبير كيهاني و جهان صغير انساني نوعي همساني برقرار ميكند.
- به تماشاي بال و پر آسماني ميايستادم... يادكرد از بيناييِ پيشين، در اوج خود به نامبردن از پرندگان ميرسد كه در نگاه هلدرلين واسطي ميان زندگي خاكي و آسمانياند.
- از ساعتي به ساعتي... اشاره دارد به شعر «سرنوشت هيپريون» در همان رمان، آنجا كه در مقام مقايسه، هستي فرشتگان را «بري از سرنوشت و به آسودگيِ نفسِ نوزادي خفته» ميخواند، اما درباره آدميان ميگويد نصيب آنها اينكه در هيچ منزل آرامشي نمييابند، بلكه «همچون آب كه از سر سنگي به سنگي، از ساعتي به ساعت ديگر فروميكاهند و كور و بيبرگشت تا سالیان به ورطه گُنگنا درميغلتند.»
- بارها صداي خدايِ تندرافكن را ميشنوم... اشاره است به زئوس. خداي خدايان و صاحب آذرخش، كه «ميميراند و زندگي» ميبخشد، به اين مفهوم كه رستاخيزي در ميان انسانها ميآورد.
- بارانات اما اينبار معنويتر... نوافلاطونيان نور را فيض الهي ميخواندهاند.
در یگانگی
سال آينده ميلادي، سال 2020، دويست و پنجاهمين زادسال بتهوون، هلدرلين و هگل است. به اين مناسبتِ سهگانه در آلمان و اتريش، بلكه در سراسر اروپا جشنهاي بزرگي برپا خواهد شد، خاصه در ايالت اشواب كه زادگاه هگل و هلدرلين است.
ميدانيم كه در تلاطمهاي اجتماعي و فرهنگي قرن هجدهم و نوزدهم، چند هنرمند آرمانخواه- خاصه آنها كه آرزوهاي خود را با انقلاب جمهوريخواهانه فرانسه گره زده بودند با شكست اين انقلاب- به افسردگي و پريشاني روحي دچار شدند. در سرآغاز اين شاعران كه نبوغشان در مه جنون فرو رفت، ياكوب لنس ميآيد، همچنين هلدرلين. سرپرستي او را در دوران پريشاني روحياش مردي نجار به نام ارنست سيمر بر عهده داشت، نيمي به دليل آنكه ادبدوست بود، نيمي هم به دليل مذهبي. پس در خانه خود در شهر توبينگن، اتاقي برج مانند را كه با سه پنجره بر رود نكار چشمانداز داشت، به او اختصاص داد.
آن خانه امروز موزه هلدرلين است و آن برج هم مشهور به برج هلدرلين. هماينك اين برج در دست مرمت است و بناست در سال 2020 در اتاق آن شعري را از هلدرلين با ترجمه به همه زبانهاي زنده دنيا -در نمايشگاهي دائمي- به ديوار نصب كنند.
و اما داستان گفتن اين شعر از چه قرار است؟
نامهاي از ارنست سيمر به مادر هلدرلين در دست است كه مقدمه سرودن اين شعر فيالبداهه را توضيح ميدهد. از اينرو در اينجا با آوردن آن نامه از شرحي بيشتر چشمپوشي ميشود، البته با اين اشاره كه هلدرلين در دوران جنوناش هم بسياري شعرهاي كوتاه، ساده و حتي معصومانه گفته است:
«ارنست سيمر به مادر هلدرلين
توبينگن، 19 آوريل 1812
... جناب پروفسور گملين را كه پزشك است، نزد پسر گرامي شما فرستادم. ايشان گفتند درباره وضع واقعي پسرتان هنوز نميتوان نظر معيني داد، اما به گمان ميآيد دماغ ايشان به ضعف دچار شده باشد. خانم محترم، اينجانب در مقابل اين ضرورت غمانگيز قرار گرفتهام كه برایتان بنويسم عقيده من هم از همين قرار است.
اميد شيرين شما كه پسر عزيزتان را در همين جهان خوشبخت ببينيد، به اين ترتيب متأسفانه و متأسفانه از ميان ميرود. ولي هرآنچه هم باشد، ايشان يقين كه در آن جهان از سعادت برخوردار خواهد شد. من هشت الي چهارده روز ديگر شايد خبر قطعيتري به شما دادم.
روح شاعرانه پسر شما هنوز هم فعاليت نشان ميدهد. در كارگاه من نقاشي يك معبد را ديد. گفت خوب است با چوب آن را بسازم. در جوابشان گفتم من ناچارم براي نان كار كنم و بخت ايشان را ندارم كه بتوانم در آرامش فلسفي زندگي كنم. ايشان گفت آخ، من كه يك آدم بينوا بيشتر نيستم. بعد همان دقيقه شعر زير را براي من با مداد روي يك تخته نوشت:
گونهگونه است بر زمين گذار زندگي
همچو خط جادهها و رد كوهها
ميدهد در آن جهان يقين يكي خدا
مزد جاودان به ما و صلح، در يگانگي.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.