کاهش تعهدات ایران و گزینههای اروپایی
رضا شریفی
با آغاز مرحله به مرحله کاهش تعهدات کشورمان ذیل برجام در پاسخ به بیعملی اروپاییها در مواجهه با این قرارداد بینالمللی، طرفهای غربی به تکاپو افتادهاند استراتژیای دقیق برای مدیریت این وضعیت تکوین کنند. پیرو این تلاشها، تحلیلگران غربی نیز به آنالیز شرایط و طرح انواعی از گزینههای پیشِروی اروپا پرداختهاند.«بیزینس اینسایدر» گزارش میدهد در صورت اِعمال دوباره تحریمهای گذشته از سوی اروپا بر ایران، بهسادگی میتوان تصور کرد این کشور بیشازپیش به روسیه و چین نزدیک شود؛ نزدیکیای که پیشبینی تبعات آن بر منافع غربیها آسان نیست. بنا بر گفتههای الکساندر نواک، وزیر انرژی روسیه که ماه گذشته در رسانههای این کشور مطرح شد، تهران هماکنون از روسیه در برابر ارائه نفت خام، محصولات کشاورزی وارد میکند. از سوی دیگر، به گزارش روزنامه چینی «مورنینگپست»، چین نیز با دورزدن تحریمهای ایالات متحده، از ایران نفت خام احتمالا با قیمتی کمتر از بازار جهانی تهیه میکند؛ امری در جهت تقویت و رشد اقتصادی چین. نشریه «فارن پالیسی» گزارش میدهد با توجه به این وضعیت بحرانی، هماکنون همه نگاهها بر اروپا متمرکز شده است که آیا آنها قادر به توقف روند خروج تدریجی ایران از برجام هستند. به نظر تحلیلگر این نشریه، در بدترین سناریو باید ثبات لازم با متوقفکردن روند خروج تدریجی ایران تأمین شود؛ حتی اگر اتحادیه اروپا قادر به بازگرداندن ایران به تعهدات اصلی خود در برجام نباشد.در این وضعیت گزینههای محدودی برای اروپاییها مطرح میشود.گزینه طبیعیِ اول برای اروپا، ادامه گفتوگوهای گروهی و انفرادی کشورهای اصلی اتحادیه با ایران درباره مسئله برجام و انتقال نگرانی خود از کاهش تعهدات ایران است؛ مذاکراتی در کنار تعامل برای پیداکردن راههای گشایش اقتصادیِ ولو نسبی برای کشور ما. در این روند، خطر بازگشت دوباره تحریمهای پیش از برجام، مربوط به اتحادیه اروپا و سازمان ملل برای ایران وجود خواهد داشت و اینچنین وضعیتی فروپاشی کامل برجام را بسیار محتمل میکند. به تحلیل فارن پالیسی، در صورت انتخاب چنین گزینهای از سوی اتحادیه، عکسالعمل ایران میتواند نگرانکننده باشد. به ادعای این نشریه، جمهوری اسلامی اعلام کرده است اگر تحریمهای بینالمللی علیه ایران بازگردد، از معاهده منع اشاعه سلاحهای هستهای خارج خواهد شد. در جمعبندی تحلیلگران غربی، این گزینه با منافعی محدود، خطرات بسیار بزرگی را به صورت بالقوه برای اروپا به همراه خواهد داشت؛ بهویژه خطر درگیری نظامی احتمالی بین اسرائیل یا آمریکا با ایران.از سوی دیگر، به گزارش خبرگزاری فرانسه، گزینه متفاوت جدیدی که ظاهرا پیشنهاد امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، بوده آغاز نوعی از گفتوگوهای سیاسی جدید بین طرفین برجام برای دستیابی به توافقی جدید است؛ مذاکراتی که احتمالا باید قبل از اجلاس سران سازمان ملل در اواخر شهریور صورت گیرد، به امید اینکه در مذاکرات جدید بتوان ایران را نسبت به عبور از تعهدات برجامی منصرف کرد. به تحلیل بسیاری از منتقدان غربی، مشکل اصلیِ راهحل مکرون این واقعیت است که ناهماهنگی و تنش، احتمالا بین اروپا و دولت فعلی آمریکا به ضرر روند مذاکرات افزایش یافته، بنابراین تا زمان دستیابی به هر توافق احتمالی جدید بین ایران و طرفین برجام، کشورهای اتحادیه اروپا قادر به تأمین امنیت اقتصادی حداقلی و تزریق آسایش روانی به شرکتها و صنایع خود برای حضور در اقتصاد ایران و حتی خرید نفت خام از آن نیستند. پس در طول این روند، همچنان معضل فشارهای اقتصادی سنگین بر ایران باقی خواهد ماند؛ معضلی که امکان همراهی ایران را با چنین راهحلی به حداقل کاهش میدهد.البته در رسانههای غربی گزینه دیگری نیز مطرح میشود و آن همکاری اروپا با چین و روسیه قبل از فروپاشی کامل برجام است؛ راهکاری در جهت طراحی یک دوره گذار کوتاهمدت؛ دورهای که در آن ایران روند کاهش تعهدات برجامی را متوقف کرده و طرف مقابل مشوقهای اقتصادی کاربردی و تأثیرگذار به این کشور ارائه میکند. به گزارش فارن پالیسی، هدف نهایی این روند گذار، بازگشت کامل ایران به تعهدات برجامی خود و به نوعی نجات این قرارداد بینالمللی است. متأسفانه طرفهای اصلی اروپایی، پیشاپیش چنین راهکاری را رد کردهاند و البته معلوم نیست تهران نیز حاضر به پذیرش آن باشد.گاردین گزارش میدهد بسیاری از دیپلماتهای اروپایی معتقدند تهران درباره انتظارات جدید خود در برجام دچار ابهام شده و این در حالی است که از بین طرفهای باقیمانده این قرارداد، فقط کشور چین بوده که به صورتی مستمر با استناد به برجام به واردات نفت خام از ایران ادامه داده است؛ وارداتی که برخی منابع رسمی هماکنون آن را تا سقف 200 هزار بشکه در روز تخمین میزنند.
در جمعبندی تحلیلگران غربی، با توجه به آغاز روند کاهش مرحله به مرحله تعهدات برجامی ایران، اهداف اصلی مذاکرات آتی تغییر کرده است. به عقیده بسیاری از کارشناسان، گزینه همکاری اروپا با چین و روسیه برای حفظ برجام، شاید کاربردیترین مسیرِ مدیریت بحران فعلی برای طرفین ماجرا باشد؛ راهکاری برای جلوگیری از وقوع سناریوهای بهغایت خطرناک با آیندهای مبهم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.