|

تغيير نگاه به آتش‌سوزي عرصه‌هاي طبيعي

رحيم ملك‌نيا . استاد دانشگاه لرستان

فصل بحرانی آتش‌سوزی در زاگرس هنوز به میانه نرسیده؛ اما حریق در جنگل‌های این منطقه در نبود یک برنامه جامع با شدت نگران‌کننده‌ای در حال وقوع است. بر‌اساس اعلام مراجع و شواهد، نزدیک به همه این حریق‌ها دارای منشأ انسانی بوده که ممکن است به صورت ناخواسته یا در مواردی به صورت عمد ایجاد شوند. توجه به نقش پررنگ انسان در بروز حریق در جنگل، کلید حل مسئله است. در واقع با توجه به نقش انسان به‌عنوان عامل اصلی ایجاد حریق در زاگرس و نادربودن آتش‌سوزی طبیعی به دلیل ویژگی‌های طبیعی این مناطق، لازم است ‌ برنامه‌های پیشگیری از حریق بر این مسئله متمرکز شود. نگاهی به دلایل انسانی بروز حریق در زاگرس نشان می‌دهد ‌ مسائلی مانند تعارضات بین مردم و سازمان‌های دولتی از‌جمله ادارات منابع طبیعی، اختلاف میان بهره‌برداران محلی منابع طبیعی و ایجاد حریق به قصد تغییر کاربری و تصرف این عرصه‌ها از مهم‌ترین دلایل عمدی آتش‌سوزی است. دلایل آتش‌سوزی‌های سهوی را نیز می‌توان در بی‌دقتی گردشگران، شکارچیان، کشاورزان، دامداران یا عملیات عمرانی در محدوده این جنگل‌ها دانست. در تمام این موارد، جلوگیری از بروز آتش‌سوزی در وهله اول نیازمند وضع قوانین بازدارنده و اجرای بدون اغماض آن است. تداوم آتش‌سوزی‌ها نشان‌دهنده ناکارآمدی قوانین بازدارنده کنونی است. لازم است ‌ با تغییرات لازم در این قوانین و مجازات‌های مربوطه، این اهرم بازدارندگی را تقویت كرد. در کنار مجازات‌های قانونی، نیاز به دو راهکار پیشگیرانه شامل رفع تعارضات و برنامه‌های آموزشی است. هر دو راهکار بر ارتباط با مردم متمرکز بوده و نیازمند اقدامات مشارکتی با همراهی بخش‌های مختلف جامعه است. نگاهی به برنامه‌های سازمان جنگل‌ها نشان می‌دهد ‌ این سازمان بیش از آنکه به دنبال شکل‌دهی اقدامات مشارکتی عملی برای رفع بنیادی مسئله حریق باشد، به دعوت از مردم برای اطفای حریق بسنده می‌کند که این امر با توجه به نبود آموزش‌های لازم و ‌ امکانات مناسب در مواردی منجر به ایجاد خطرات جانی نیز می‌شود. اگرچه در سال گذشته سازمان تلاش كرد در برنامه‌ای آموزشی، سمن‌ها را در‌این‌باره آموزش دهد یا برخی ادارات برنامه‌هایی شامل گفت‌وگو با مردم محلی را در دستور کار خود دارند....

اما این اقدامات موردی که گاهی شکلی نمایشی نیز به خود می‌گیرد، چاره حل مشکل نیست؛ بلکه باید به صورت جدی این مسئله در طول سال و نه‌فقط در فصل بحران مورد توجه باشد. شکل‌دهی یک روند مشارکتی و ارتباط مؤثر با عموم جامعه نکته کلیدی این مسئله است؛ اما برداشت سازمان جنگل‌ها از مشارکت با توجه به سخنان رئیس سازمان، اغلب معطوف به بند ب ماده 29 و با هدف کاهش هزینه‌های اجرای طرح‌هاست و مشارکت مردم در حل مشکلاتی مانند آتش‌سوزی یا از طرف سازمان لازم دیده نشده است یا سازمان و شاخه‌های استانی و شهرستانی آن قادر به ایجاد یک تعامل سازنده و مؤثر با مردم نیستند. تلاش برای رفع تعارضات بین سازمان جنگل‌ها یا سایر نهادها و ادارات با مردم محلی از یک سو و کمک به حل مشکلات بین بهره‌برداران محلی برای استفاده از منابع طبیعی از اقداماتی است که نیازمند تعامل نزدیک ادارات منابع طبیعی با مردم است. اجرای قانون برای پاسداشت عرصه‌های طبیعی ضرورتی است که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد؛ اما این ضرورت باید به نحوی تحقق یابد که با رفع تضادها همراه باشد؛ نه آنکه به افزایش تنش بین مردم محلی و سازمان‌های مختلف منجر شود. از سوی دیگر مسئله آموزش مستمر و مؤثر اقشار مختلف جامعه از گردشگران، کشاورزان، دامداران و پیمانکاران فعال در عرصه‌های جنگلی باید مورد توجه قرار گیرد. کیفیت و تناسب مطالب ارائه‌شده، تسلط مدرس بر موضوع و توانایی برای ایجاد ارتباط با افراد از نکاتی است که برخی بررسی‌ها نشان می‌دهد نه‌فقط در موضوع آتش‌سوزی که در سایر دوره‌های آموزشی ادارات منابع طبیعی، اين دوره‌ها مورد توجه قرار نگرفته و از‌این‌رو کمتر مورد استقبال مردم واقع شده است. پراکندگی جمعیت برخی از گروه‌ها همانند گردشگران، امکان آموزش مستقیم از طریق کلاس را محدود می‌کند. در این مسئله ایجاد ارتباط با رسانه‌ها و به طور ویژه صداوسیما برای آموزش در این زمینه ضرورت دارد. می‌توان گفت که حل معضل حریق نیازمند تغییر نگاه به آتش‌سوزی از زاویه فنی و تجهیزاتی به یک مسئله اجتماعی-اقتصادی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.