شرایط ایران؛ ایستاده در غبار
سیدمصطفی هاشمیطبا
چند روز پیش در سرمقاله روزنامه «شرق» مطلبی با عنوان «رئیسجمهور چه کند»، منتشر شد که در آن نویسنده مطالب مفیدی را بهعنوان اولویتهای دولت تشریح کرده بود. ازآنجاکه اولویتهای دولت از اولویتهای نظام جدا نیست، لازم دانستم نگاهی دیگر بر اولویتهایی که بههرحال در کشور ما وجود دارد، بیندازیم؛ باشد که بتوان طرح جامعی که مورد نیاز کشور است، تدوین و اجرا کرد.
قبل از هر چیز باید نگاهی به شرایط وجودی کشورمان در میان جمع کشورهایی که میتوانند تأثیرگذار باشند، بیفکنیم و روابط و نسبتهای خود را با آنان بسنجیم؛ زیرا بدون اتخاذ تصمیم درباره چگونگی رابطه با آنها بههیچعنوان نمیتوانیم برای داخل سیاستگذاری اقتصادی، فرهنگی و سیاسی کنیم. ابتدا نگاهی به خود بیندازیم. ما کشوری هستیم که از دیرباز شعار «هنر نزد ایرانیان است و بس» را سردادهایم و به خود تلقین کردهایم باهوشترین مردمان هستیم و صدالبته که هر دو گزاره اشتباه است. ولی با حدوث انقلاب اسلامی بر این باوریم که هرکجا مسلمانی فریاد کمک سر داد، موظف به کمک به او هستیم (حال بماند مسلمانان سین کیانگ و کشمیر و برمه و البته قاطبه مسلمانان دنیا نیاز به کمک دارند). علیالاصول به دلیل موضعی که درباره فلسطین داریم، با تبلیغات زر و زور و تزویر حکام عرب و صهیونیسم و نشر شیعههراسی، بهعنوان یک تهدید برای حکومتهای منطقه مطرح هستیم. فراموش نکنیم چه بخواهیم چه نخواهیم، آنها ما را یک مانع تصور میکنند و به این زودی و بهسادگی این تصور را از دست نمیدهند. حکام عرب که نوعا تفاوتی با هم ندارند. دیگران را هم اندکی به چشم آوریم. تکلیف آمریکا که روشن است؛ اگر هم خوی سبعیت نداشت، وقتی 40 سال مرگ بر آمریکا بیوقفه از ما شنیده است، این شیوه تعرض در او ایجاد میشد. اروپا هم که کاسبِ کار خود است و مقام معظم رهبری هم بین آنها و آمریکا تفاوتی نمیبینند. میماند روسیه که هم تزارهایش مجلس ما را به توپ بستند و سرزمین و زمینهای ما را گرفتند و علیه مردم ما جنایت کردند و هم کمونیستهایش با تودهایها به خیال خود دینزدایی و خدازدایی کردند و همراه آن در شرف بلعیدن آذربایجان بودند و هم نوتزار آنها (یعنی پوتینیسم) باوجود برخی همکاریهای تاکتیکی و سود کلان از رابطه با ما با اجماع در شورای امنیت قطعنامهها را تصویب کرد. کشور چین هم که همراه بقیه علیه جمهوری اسلامی به قطعنامه رأی مثبت داد و در مبادلات تجاری باوجود سود بسیار گربهرقصانی میکند و هرگز تجارت هزار میلیاردی با آمریکا و دهها چاینا تاون (شهرچینی) در آمریکا را از دست نمیدهد. از همسایگان چیزی نگوییم، بهتر است. پس مصداق «ایستاده در غبار» ایران است؛ مانند تکدرختی در برهوت که تنها راه بقای آن ریشههای عمیق در خاک است. مولا علی (ع) میفرماید من مانند آن تکدرخت در بیابان هستم. اگر این را باور کنیم، آنگاه میتوانیم اولویتهای خود را روی کاغذ آوریم. اما ظاهرا هیچکدام از دولتهای ما (بهجز دولت دفاع مقدس و شهید رجایی) بر این باور نبوده و نیستند. البته نهتنها دولتهای ما چنین نمیاندیشند بلکه تقریبا همه آنان که تریبون دستشان است، به مردم نوید اقتصاد بهتر، سفره گستردهتر و معیشت بهتر را داده و میدهند. یعنی هیچ تصوری از تکدرخت و ایستاده در غبار ندارند. به خاطر دارم در دوران دفاع مقدس فردی میکروفون در دست گرفته بود که ای مردم، ناراحت نباشید؛ جنگ بهزودی تمام میشود و مثل گذشته میشود. هرچند ممکن است این حکایت صرفا طنز باشد اما از یک حقیقت جاری در جامعه حکایت میکند. در دوران مناظرات تلویزیونی ریاستجمهوری دوازدهم گفتم یارانهها را بهجز برای محرومین واقعی قطع میکنم. برخی گفتند مردم شورش میکنند و برخی در دولت آقای روحانی هم در توجیه قطعنشدن یارانهها همین را گفتند. وای به حال مسئولانی که دیدگاهشان نسبت به مردم چنین است و وای بر مردمی که بهخاطر ماهانه 44هزار تومان بخواهند شورش کنند. ایران کشوری بالقوه ثروتمند است اما با فروش ثروتهای طبیعی اداره شده است؛ حال بماند که چگونه!
مذاکرهنکردن با آمریکا (بهحق، زیرا آمریکا مذاکره را ترک کرده است نه ما که آنها باید برگردند و جبران مافات بکنند)، دنبالهروی اروپا از آمریکا، مشی کاسبکارانه چین و روسیه، احتمال تصویبنشدن FATF و قطع کامل روابط بانکی با دنیا از یک طرف و ناهماهنگی دستگاههای اداری داخلی به علاوه رانتخواریها و فسادها حاکی از وضع کنونی و چشمانداز آینده است. اگر اینها پذیرفته شود، میتوان اولویتها را به رشته تحریر درآورد. البته بسیار بعید است و زمانهای گذشته نیز نشان داده باوجود همه شعارها، باور نداریم که «غبار» است و باید در آن«ایستاده» باشیم. بالعکس امیدی واهی داریم که سیستم اجتماعی ما تقلیدی از لیبرالیسم و نئولیبرالیسم و البته از نوع مصرفی و نه تولیدی باشد و به همین دلیل هرچهبیشتر امکانات کشور صرف مصرف مردم میشود. مصرف بیرویه برق، آب، گاز و بنزین فقط نمونهای از این اشتهای مردم به چراغسبز مسئولان است و شاید همین امر دولتهای بالقوه و بالفعل متخاصم را امیدوار به تسلیم و سازش ایران میکند. اگر بپذیریم «ایستاده در غباریم» باید لوازم این ایستادگی را فراهم کنیم. اگر در موضعگیریها صادق هستیم، باید طرحی نو دراندازیم و مردم را بهصورت بسیار شفاف با وضع آینده یعنی کار فراوان، بهرهمندی کمتر و رفاه پایینتر و صدالبته رفع محرومیت محرومان واقعی آگاه کنیم. بههرحال با فرض قبول «ایستاده در غبار» اولویتها را میتوان به شرح زیر نوشت. طبیعی است ردیفها قابل تغییر بوده و برخی موارد از قلم افتاده باشد. آنچه میآید وحی منزل نیست اما علیالقاعده به کار میآید: 1- اولویت حفظ ایران است. حفظ ایران در اینجا یعنی حفظ سرزمین ایران با تمام مشخصات جغرافیایی و سرزمینی آن. در 40 سال اخیر با فداکاری رزمندگان و خون شهدا مرزهای ایرانزمین حفظ شده و با تلاش و پایمردی جهادی کارشناسان مهندسی رزمی کشورمان تواناییهای بازدارنده دفاعی قابلتوجهی حاصل شده که میتواند در دفاع از ایران به کار آید. فراموش نکنیم در دوره قاجاریه و سلطنت فتحعلیشاه با برآورد ناقص و ضعیف و شروع جنگ با روسیه تزاری سرزمین قفقاز از دست رفت و قرارداد ننگین ترکمانچای منعقد شد. حداقل این قرارداد میتواند سرمشقی باشد برای تجهیز قوا و اجتناب از برآورد ناقص نیروی دشمن. رزمندگان دلاور ما با نثار خونشان مصداق «چو ایران نباشد تن من مباد» شدند. اخیرا آقای قرائتی گفتهاند «چو ایران نباشد تن من مباد» نادرست است؛ بله باید گفت چو حق نباشد تن من مباد. جمله اخیر ایشان درست است اما «حق» امری انتزاعی است و هر کس به ذهن خود آن را ترجمه میکند. نباید اینچنین گفت. دفاع از سرزمین حداقل یکی از موارد حق است. حفظ ایران به حفظ سرزمینی، مرزی و امنیت داخلی آن خلاصه نمیشود. سرزمین ایران شامل هوا، کشتزارها، مراتع، کوهها، رودخانهها، دریاچهها، جنگلها، باغات، معادن نفت و گاز و فلزات و سنگهاست. در طول سالیان دراز همه این منابع را صرف خودمان کردهایم و به مثابه کالای یکبارمصرف آنها را به کار برده، تخریب کرده و در آستانه نابودی قرار دادهایم. مام میهن آسیبدیده نمیتواند متضمن زندگی مردم درون آن باشد. چرا باید در حالی که امکانات کامل تغذیه مردم کشورمان وجود دارد، گندم، برنج، شکر، علوفه و... از خارج وارد کنیم. وقتی «ایستاده در غباریم»، کشتیهای ما توقیف میشود و مراودات بانکی ممکن نیست، چرا امکانات داخلی را به کار نگیریم؟ وقتی موشکمان میتواند پهپاد را در فاصله زیاد سرنگون کند، چرا نتوانیم با تکنولوژی جدید گندم، شکر، برنج و تخممرغ کافی تولید کنیم. طبیعی است با این کشاورزی قرونوسطایی باید همچنان به دنبال خرید از کانادا، فرانسه، روسیه و شاید عربستان و... باشیم. چرا حرکت بسیجی را در راستای حفظ سرزمینی و تولید مدرن کشاورزی به کار نگیریم. تا وقتی چنین نشویم، آنها میدانند که محتاج آنان هستیم و از موضع قدرت سخن میگویند. 2- دوم، تأمین حداقل شرایط زندگی برای مردم براساس رفع مشکل نیازمندان، محرومان و اقشار ضعیف جامعه است. همچنان که با وجود اقدامات انجامشده این مسئله نتوانسته حلوفصل شود و نیاز به ارائه سیستمی جامع برای تأمین حداقلها دارد. برعکس دولتمردان، حکمرانان و کسانی که تریبون در دست دارند، با وجود این نتوانستنها همواره یا وعده معیشت بهتر به مردم دادهاند یا از دولت طلب معیشت بهتر برای مردم کردهاند در حالی که خوب میدانند با محاصره اقتصادی و کمشدن توانمندی مالی و ارزی دولت معیشت بهتر برای قاطبه مردم ممکن نیست و طبعا همه فشارها بر مردم میآید. جای تعجب است که عالم فرزانهای مانند آیتالله جوادیآملی میفرماید نباید این فشارها به مردم وارد شود. طبیعی است که وقتی مشکل محاصره اقتصادی، عدم درآمد نفت و... وجود دارد تنها قاطبه مردم هستند که متحمل فشار میشوند. مگر سیستمی دیگر در جامعه وجود دارد که آنها متحمل فشار شوند؟ بدیهی است كه این فشار بر برخی دهکهای جمعیتی بسیاربرخوردار تأثیر نمیگذارد ولی آیا میتوان همه فشارها را به این گروهها وارد کرد؟
3- سوم، کارایی و هماهنگی دستگاههای اداری اعم از نظامی و غیرنظامی و تضعیفنكردن یکدیگر است. متأسفانه در شرایط فعلی توسط برخی سایتها و نشریات داخلی وابسته به نهادها رئیسجمهور، دولت و وزرا خائن خوانده میشوند و هرچه ناسزاست بر آنها وارد دانسته میشود. اقدامی که هرگز مورد تایید مقام معظم رهبری نیست. دولت نیز هر از چند گاه گوشه و کنایههایی ميزند. از طرف دیگر دستگاههای دولتی مانند گمرک، دارایی، سازمان برنامه و بودجه و تأمین اجتماعی هر یک کار خود را میکنند و به برایند کارها توجه ندارند؛ به همين دليل است که بهطور مثال در گمرک میلیونها تن کالا انبار میشود و ترخیص نميشود. تصمیمات خلقالساعه و ابتکاری هم که هیچ پایه و اساسی ندارد ازجمله این مسائل است. اختراع ارز توافقی، نیمایی، معافیت صادرکنندگان یکمیلیوندلاری و دیگر مسائل ابتکاری و اختراعی خدشه بزرگی بر پیکر اقتصاد کشور وارد كرده است. 4- چهارم، اعتماد به مردم و سپردن کار به مردم است. از نظر برخی دولتمردان، مردم فقط حلقهای از نزدیکانشان هستند و سایرین یا نمیفهمند یا قابلاعتماد نیستند و در تصمیمگیریها نمیتوانند به درستی عمل کنند. امروز بحران اعتماد به مردم و شفافسخنگفتن با مردم وجود دارد. بیگمان اگر با مردم به درستی سخن بگويیم و مشکلات و مسائل کشور را برای آنها بازگو کنیم، مردم همراهی میکنند ولی گویا از مردم میترسیم و فقط میخواهیم سخن امیدوارانه بیان شود در حالی که پس از اندکی مشت گوینده و وعدهدهنده باز میشود. مگر قرآن نفرموده «چرا کاری را که نمیتوانید انجام دهید اظهار میکنید».در سپردن کار مردم به مردم مثالی میآورم. در سالهای 59 تا 63 که مشکلات متعددی در اداره کارخانجات از قبیل تخصیص ارز، کنترل قیمت و... داشتیم، در وزارت صنایع 36 تشکل تخصصی از صاحبان صنایع تشکیل شد و ایشان در مورد رشته تخصصي خود سیاستگذاری میکردند و توسط معاون تخصصی وزیر و وزیر صنایع به اجرا گذاشته میشد. هم آنها به کار خود وارد بودند و غبطه صنعت مورد نظر را با رعایت مشکلات دولت مورد نظر قرار میدادند و هم مسئولان وزارت در تصمیمگیری به انحراف نمیافتادند. امروز صنعت، کشاورزی و خدمات ما دچار بحران تصمیمگیری افرادی است که در زندگی خود حتی یک مغازه کوچک را اداره نکردهاند.اینها چهار اولویت قابل ذکر است و طبیعی است با درک شرایط آینده کشور و با اعتقاد به «ایستادن در غبار» و امیدنداشتن به رابطه با بیگانگان (که البته رابطه منطقی و دوسویه را نباید نفی کرد) میتوان در جهت توانمندی کشور حرکت کرد و صدالبته پدیدههایی مانند گردشگری میتواند برای اقتصاد کشور و مبارزه با بیکاری و ایجاد اشتغال بسیار مؤثر باشد اما در زمان محاصره اقتصادی و رابطههای نه چندان مطلوب و عدم اعتقاد داخلی، آیا میتوان روی آن حساب کرد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.