|

بررسی آینده برجام در گفت‌وگو با بهزاد صابری، مشاور محمدجواد ظریف:

برد برای همه یا باخت برای همه

زینب اسماعیلی‌ : دیپلمات جوانی که بیش از آنچه تصور می‌شود، بر موضوعات اشراف دارد؛ بهزاد صابری، دانش‌آموخته حقوق بین‏‌الملل در دانشکده حقوق و علوم ‏سیاسی دانشگاه تهران. جانشین نماینده دائم ایران نزد دفتر سازمان ملل متحد بوده و به همین واسطه عضو ناظر ایران در کنوانسیون مبارزه با جرائم سازمان‌یافته فراملی و نهادهای مشابه‌ بوده است. میزبانی مذاکرات هسته‌ای در هتل کوبورگ وین، فرصتی شد تا محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، به دقت و اشراف او به مباحث حقوق بین‌الملل پی ببرد. از آنجا که ظریف در حوزه حقوق بین‌الملل فرد مبرزی است و حساسیت‌های ویژه خود را در این رشته دارد، یافتن همکاری کاربلد در این حوزه در فرصت مذاکرات ایجاد شد و بهزاد صابری به تیم کارشناسی مذاکره‌کنندگان هسته‌ای پیوست. 19 بهمن 94 از رئیس‌جمهور، در مراسمی رسمی که به پاس قدردانی از زحمات تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای برگزار شد، لوح زرین سپاس دریافت کرد. ‌بعد از پایان دوره مأموریتش در وین، به تهران بازگشت و ابتدا مشاور عباس عراقچی و بعد مشاور وزیر خارجه شد. او اکنون عضو تیم مذاکره‌کننده ایران در جلسات کمیسیون مشترک برجام است. با صابری درباره اجرای گام دوم کاهش سطح تعهدات ایران در برجام و آنچه پیش‌روی این توافق قرار دارد، گفت‌وگو کردیم. او اذعان می‌کند که «ایران قرار نیست تنها بازنده باشد؛ یا برد برای همه یا باخت برای همه».

‌گام دوم کاهش تعهدات هسته‌ای ایران طبق برجام برداشته شد. آقای عراقچی روز 16 تیر، گفتند که «ممکن است این روند به خاتمه حضور ما در برجام منتهی شود».‌ نگرانی برای ازدست‌رفتن این توافق چقدر جدی است؟ چقدر با این اتفاق فاصله داریم؟ این نگرانی بسیار جدی است. جدید هم نیست. از آن مهم‌تر، ناشی از اقدامات اخیر ایران هم نیست بلکه این نگرانی به‌طور‌جدی زمانی ایجاد شد که آمریکا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین طرف‌های برجام، تصمیم گرفت به طور غیرقانونی از این توافق خارج شود و تحریم‌هایی را که به موجب برجام لغو شده بود، بازگرداند. پیش‌ازآن هم البته حتی در زمان اوباما، آمریکا در عمل، به تعهدات خود پایبندی کامل نداشت. اما وضعیت به‌گونه‌ای نبود که تداوم برجام را با مخاطره جدی روبه‌رو کند. درست سه سال پیش در یک یادداشت رسانه‌ای (در خبرگزاری آنا) نوشته بودم که برجام یک موافقت‌نامه بین‌المللی نیست بلکه یک نقشه راه و مبتنی بر اقدامات داوطلبانه و متقابل طرف‌های توافق است. مجموعه‌ای است از «قرارها» که طرف‌های مذاکره با یکدیگر گذاشته‌اند و هر قدم را با قدم‌های طرف مقابل گره زده و هماهنگ کرده‌اند. اصولا ضمانت اجرائی چنین سندی، در همان برد- برد بودن آن است. یعنی باید آن‌چنان توافقی باشد که هیچ‌یک از طرف‌ها مایل نباشند آن ‌را از دست داده و به وضع نامطلوب قبل از آن بازگردند. «نامطلوب‌بودن گزینه‌های جایگزین» در همه طرف‌ها موجب پایبندی به برجام می‌شود و اگر یکی از طرف‌ها به این احساس واقعی و جدی برسد که این برنامه اقدام برای او باخت و برای دیگران برد است، ممکن است اراده‌ای برای ادامه آن نداشته باشد. آن زمان نوشته بودم که آمریکایی‌ها -چه کنگره وقت آمریکا و چه رئیس‌جمهور بعدی آن- باید به‌شدت مراقب ماجراجویی‌های خود در ارتباط با برجام باشند؛ چرا‌که اگر یک طرف برجام از تعهدات خود شانه خالی کند، تاحدی‌که آن اصل اساسی «برد-برد» را به مخاطره بیفکند، این به معنای شکست‌خوردن این «چارچوب» و اثبات ناکارآمدی آن در بازگشودن گره این مسئله است. در چنین فرضی، ضمن اینکه ایران هم خود را ملزم به رعایت هیچ سقف یا محدودیتی ندانسته و دلیلی برای اعتمادسازی بیشتر یا اقدامات شفافیت‌ساز نخواهد داشت اما فراتر از آن، دنیا دیگر برای آمریکایی‌ها، آن دنیای پیش از برجام نخواهد بود؛ دنیایی که در آن با ترسیم یک چهره یاغی و عصیان‌گر از ایران موفق شده بودند تا حد زیادی علیه ایران اجماع‌سازی امنیتی کنند. در یک‌ سال گذشته، این وضعیتی که سه سال پیش اشاره کرده بودم، متأسفانه محقق شد و حالا در وضعیتی هستیم که ایران، به دلیل خروج غیرقانونی آمریکا و بازگشت تحریم‌هایش، معتقد است معامله برد-برد سابق، لااقل به لحاظ اقتصادی در حال رسیدن به برد-باخت است. طبیعی است که ایران باید دریچه وضعیت «باخت-باخت» را به روی دیگر طرف‌های برجام باز کند تا بدانند ایران قرار نیست تنها بازنده باشد؛ یا برد برای همه یا باخت برای همه. وضعیت برد-باخت آن‌هم در قبال کشوری با توانمندی‌ها و جایگاه ایران یک وضعیت شدیدا ناپایدار است. ‌آقای عراقچی در توضیحات‌شان از احتمال مذاکره با آمریکا در قالب 4+1 صحبت کرده‌اند. این پیشنهاد از طرف چه کسی مطرح می‌شود؟ ایران؟ آمریکا یا فرانسه؟ اساسا آمریکا در جریان این موضوع قرار دارد؟ احتمال دارد که چنین گزینه‌ای به بازگشت آمریکا به برجام منتهی شود؟ تا جایی که من خبر دارم، لااقل درحال‌حاضر بحثی از یک پیشنهاد مشخص نیست؛ حالا از سوی هرکسی. از یک‌سو آمریکای آقای ترامپ است که بعد از ترک میز مذاکره (یعنی تصمیم به خروج از برجام و شرکت‌نکردن در نشست‌های آن) مدام تکرار می‌کند که علاقه‌مند به مذاکره با ایران است. این‌هم البته مدام با نوسان و تغییر روبه‌رو بوده است. زمانی از زبان پمپئو شروط دوازده‌گانه را مطرح می‌کند، زمانی دم از مذاکره بدون پیش‌شرط می‌زند، زمانی می‌گوید فقط به دنبال این است که ایران سلاح هسته‌ای نداشته باشد. از سوی دیگر، کشورمان مواضعی باثبات داشته است. ایران به مذاکره صرف علاقه‌ای نداشته و ندارد. مذاکره و تعهد برای ایران یک امر جدی است. برای ایران، برجام قداستی نداشت، اما اجرای با حسن‌نیت برجام از سوی آمریکا را آزمونی برای تداوم مسیر مذاکره می‌دید. آمریکایی‌ها که با بدترین وجه ممکن به تعهدات خود پشت پا زدند و میز مذاکرات را ترک کردند، طبیعتا به چشم یک طرف مذاکره دارای «اعتبار» دیده نمی‌شوند؛ بنابراین بازگشت آنها به میز مذاکره باید شرایطی داشته باشد؛ از‌جمله برداشتن تحریم‌هایی که بازگردانده‌اند، همچنین تلاش برای نشان‌دادن جدیت خود در این مسیر. در کنار این دو قطب اصلی موضوع یعنی ایران و آمریکا، طرف‌های متعددی وجود دارند (چه در برجام و چه غیر آن) که هر یک به دلیلی به‌دنبال ایفای نقش برای کاهش تنش‌ها یا دست کم کنترل تنش‌ها هستند؛ اروپایی‌ها، ژاپن، کشورهای منطقه و دیگران از این زمره‌اند. هریک از اینها ایده‌های مختلفی مطرح می‌کنند و به‌دنبال سنجش زمینه عملیاتی‌شدن این ایده‌ها هستند. ایران و آمریکا نیز هر یک گاه‌گاه چه به‌طور علنی و چه در نشست‌ها، دیدگاه‌ها و احیانا شروط خود را درباره این ایده‌های مختلف مطرح می‌کنند. یعنی فعلا بحث یک پیشنهاد مشخص و مدون نیست. ایده‌های مختلفی مطرح است که سبک و سنگین می‌شوند تا شاید از دل آنها راهی برای برون‌رفت از این مسیر که ادامه آن به سود هیچ‌کس نیست، پیدا شود. ‌در مدت دو ماه گذشته، چینی‌ها در نوسازی اراک دست به اقداماتی زده بودند، آیا این اقدامات کافی نبود یا امیدی به ادامه‌یافتن آن نبود که ایران در گام دوم کاهش سطح تعهدات، بازگرداندن آب سنگین را در برنامه‌هایش گذاشت؟ از لحاظ اجرائی این کار چقدر زمان می‌برد؟ اول اینکه تأسیسات هسته‌ای اراک هرگز قرار نبود که از یک نیروگاه آب سنگین تغییر کند. یعنی در طرح مدرن‌سازی رآکتور اراک نیز قرار بود و هست که این تأسیسات کماکان با آب سنگین کار کنند. ضمنا چین تنها عضو برجام نیست که در این پروژه ایفای نقش می‌کند، هرچند نقش چین مهم‌تر و جدی‌تر از بقیه است. اما متأسفانه به نظر می‌رسید که اجرای پروژه مدرن‌سازی اراک نیز در مقاطعی تحت تأثیر منفی تحریم‌ها و فشارهای آمریکا قرار گرفته و تحرکی که باید در آن دیده می‌شد، وجود ندارد. در نامه‌های آقایان روحانی و ظریف به طرف‌های خارجی، در کنار اعلام توقف اجرای برخی تعهدات برجامی در‌صورتی‌که اقدامات لازم برای تأمین منافع اقتصادی ایران صورت نگیرد (یعنی همان بحث سقف ذخایر اورانیوم، سقف ذخایر آب سنگین و در گام بعد، غلظت غنی‌سازی)، این هم گفته شد که اگر روند اجرای پروژه مدرن‌سازی اراک عقب بیفتد و کشورهای متعهد نتوانند به روند مطلوب ادامه دهند، ما به شکل سابق برمی‌گردیم؛ یعنی موضوع اراک یک بحث جداگانه بود. بعد از آن نامه‌ها، در دو ماه گذشته پیشرفت‌های خوبی در ارتباط با رآکتور اراک صورت گرفت. جلسات خوب فنی برگزار شد. برخی قراردادها امضا شد و برخی در حال امضا است. فعلا روند تحولات درخصوص اراک ناامیدکننده نیست تا ایران بخواهد به طرح قدیم برگردد؛ بنابراین فعلا تصمیمی برای بازگشت به طرح قدیم اتخاذ نشد. در عین حال، با توجه به سایه شوم فشارهای آمریکا و احتمال اثرگذاری منفی آن در آینده، باز تأکید شد که ایران روند را به دقت زیرنظر خواهد داشت و بسته به شرایط، تصمیم مقتضی را خواهد گرفت. این را که در صورت اتخاذ چنان تصمیمی، چقدر فرصت برای بازگشت به نقطه قبل از برجام لازم است، باید از دوستان سازمان انرژی اتمی پرسید. تا جایی که شخصا شنیده‌ام و البته شنیده‌های من ملاک نیست، مدت زمان لازم برای بازگشت به وضعیت قبل از برجام چندان طولانی نیست. اینکه از آن وضعیت، چقدر زمان برای تکمیل و راه‌اندازی لازم باشد بحث دیگری است که اطلاعاتی در این زمینه ندارم. ‌آقای ظریف تاکنون نامه‌های متعددی به خانم موگرینی نوشته‌اند در نقد عملکرد برجامی اروپا. پاسخ جدی آنها چیست؟ پاسخ اروپایی‌ها عمدتا همین است که در سخنان عمومی خود هم می‌گویند. با سیاست‌های آمریکا همراه نیستند و از آن عمیقا ابراز تأسف می‌کنند. قبول دارند که بازگشت تحریم‌ها آثار بسیار منفی اقتصادی و حتی بشردوستانه بر زندگی مردم ایران داشته است. قبول دارند که «نتوانسته‌اند» کاری جدی برای جبران این وضعیت انجام دهند. اما، اولا تأکید دارند که این نتوانستن، ناشی از نخواستن نبوده است؛ بلکه ماهیت «اقتصاد خصوصی و بازار آزاد» در این کشورها از یکسو، قدرت بلامنازع مالی، پولی و بانکی آمریکا و دلار آمریکا از سوی دیگر، نهایتا درهم‌تنیدگی بی‌حد‌و‌حصر اقتصادهای آنها با آمریکا موجب شده است راهکارهایی که در پیش گرفته‌اند لااقل تا این زمان مؤثر نباشد. ثانیا، تأکید دارند که در حوزه‌های سیاسی، برای نخستین‌بار پس از جنگ جهانی دوم، آن هم در قبال کشوری مثل جمهوری اسلامی ایران، در برابر آمریکا ایستاده و راه خود را جدا کرده‌اند و معتقدند ایران باید اهمیت بیشتری به این موضوع بدهد و همه‌چیز را اقتصادی نبیند. ثالثا، اصرار دارند ایران باز هم صبر پیشه کند و به راهکارهایی نظیر اینستکس فرصت بیشتری بدهد و معتقدند این قبیل ابزارها، اگرچه در ابتدا کوچک و بسیار آهسته عمل می‌کنند اما در درازمدت صحنه بازی را به‌کلی تغییر خواهند داد. با‌این‌حال، ضمن این‌که ایران به‌کلی منکر این استدلال‌ها نیست، اما هر ناظر منصف و بی‌طرفی می‌پذیرد که اروپایی‌ها اگر برخی ریسک‌های ناشی از تقابل اقتصادی با آمریکا را، هرچند به صورت محدود، می‌پذیرفتند، می‌توانستند اقدامات جدی‌تری برای حفظ توافقی که مدعی هستند این‌قدر برای آنها ارزش دارد انجام دهند. تداوم اجرای یک‌جانبه تعهدات برجامی از سوی ایران، بدون برخورداری از منافعی که بایستی از رفع تحریم‌ها نصیبش می‌شد، خلاف منطق و خلاف عزت ایران است و نمی‌تواند بیش از این ادامه یابد. به‌هرحال الان زمان بسیار حساسی است تا طرف‌های برجام به طور جدی‌تری به این موضوع فکر کنند. ‌شواهد نشان می‌دهد که ما در حال ازدست‌دادن اروپایی‌ها به‌عنوان یک‌سوی موافق برجام و همراه خودمان هستیم. شما این گزینه را قبول دارید؟ به این صورت قبول ندارم. صورت‌مسئله از دید من این است که جمهوری اسلامی ایران در حال ایجاد فضا و شرایطی است که معلوم شود اصولا چقدر اروپایی‌ها در این «موافق برجام» بودن و «همراه» بودن جدی هستند. صدالبته که حتی همراهی زبانی و سیاسی نیز در روابط بین‌الملل ارزش خود را دارد، اما در شرایطی که آمریکا یک جنگ اقتصادی تمام‌عیار علیه ایران برپا کرده و شرکت‌ها و اتباع همین اروپایی‌ها نیز در آن جنگ، از فرمان‌های اتاق جنگ آمریکا در اوفک بیش از مواضع سیاسی دولت‌های خود اطاعت می‌کنند، ارزش این همراهی و اعلام مواضع دچار خدشه می‌شود. ایران اتفاقا هنوز هم خواستار حفظ برجام است و اقدامات خود را در جهت حفظ بنیان‌های اصلی برجام می‌داند. باب دیپلماسی همچنان باز است و اگر اروپایی‌ها واقعا موافق برجام و خواستار حفظ آن هستند، بایستی آماده هزینه‌دادن هم باشند. توقع این‌که همه هزینه‌ها را ایران بدهد، نابجاست و این وضعیت قطعا ناپایدار است.

‌ایران قرار نیست تنها بازنده باشد. یا برد برای همه یا باخت برای همه ‌مذاکره و تعهد برای ایران یک امر جدی است. برای ایران، برجام قداستی نداشت، اما اجرای با حسن‌نیت برجام از سوی آمریکا را آزمونی برای تداوم مسیر مذاکره می‌دید ‌اروپایی‌ها تأکید دارند که در حوزه‌های سیاسی، برای نخستین‌بار پس از جنگ جهانی دوم، آن هم در قبال کشوری مثل جمهوری اسلامی ایران، در برابر آمریکا ایستاده و راه خود را جدا کرده‌اند و معتقد هستند ایران بایستی اهمیت بیشتری به این موضوع بدهد و همه‌چیز را اقتصادی نبیند ‌اروپایی‌ها اصرار دارند ایران باز هم صبر پیشه کند و به راهکارهایی نظیر اینستکس فرصت بیشتری بدهد و معتقد هستند این قبیل ابزارها، اگرچه در ابتدا کوچک و بسیار آهسته عمل می‌کنند، اما در درازمدت صحنه بازی را به‌کلی تغییر خواهند داد. ‌جمهوری اسلامی ایران در حال ایجاد فضا و شرایطی است که معلوم شود اصولا چقدر اروپایی‌ها در این «موافق برجام» بودن و «همراه» بودن جدی هستند ‌ایران اتفاقا هنوز هم خواستار حفظ برجام است و اقدامات خود را در جهت حفظ بنیان‌های اصلی برجام می‌داند. باب دیپلماسی همچنان باز است و اگر اروپایی‌ها واقعا موافق برجام و خواستار حفظ آن هستند، بایستی آماده هزینه‌دادن هم باشند. توقع این‌که همه هزینه‌ها را ایران بدهد، نابجاست و این وضعیت قطعا ناپایدار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.