|

در گفت‌وگو با رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور و معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت مطرح شد

پایش مخاطرات طبیعی و تولید اطلاعات پایه، شاهراه حیاتی تولید و حفظ ثروت

علیرضا شهیدی، دانش‌آموخته دکترای زمین‌شناسی گرایش تکتونیک دانشگاه پیروماری کوری فرانسه و متولد 1347، چندماهی است که سکان ریاست سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور را در دست گرفته است. به بهانه مسائل مرتبط با مخاطرات طبیعی که خسارات زیادی را در کشور به بار آورده و نقش این سازمان در ارتقاي بخش معدن در شرایط تحریم، به سراغ وی رفتیم تا درخصوص فعالیت‌ها و برنامه‌های سازمان متبوعش در این دوران، اطلاعاتی کسب کنیم.
‌آقای شهیدی لطفا در آغاز صحبت بگویید، شاید بسیاری از مردم با نام سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور آشنا نباشند، شما فعالیت‌های این سازمان را چگونه معرفی کنید؟ جامعه باید ردپای این سازمان را در کجا پیدا کند؟
بهتر است در جواب به این سؤال، اشاره‌ای به شعار اصلی این سازمان داشته باشم. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی با دو شعار مهم، اهداف خرد و کلان خود را توضیح می‌دهد: تولید ثروت از طریق تولید اطلاعات پایه و اکتشافات معدنی و جلوگیری از هدررفت سرمایه از راه پایش و جلوگیری از مخاطرات طبیعی.تولید اطلاعات پایه در حوزه اکتشافات معدنی و زمین‌شناسی انجام می‌شود. بسیاری از این اطلاعات در شناسایی مناطق مستعد معدنی، مباحث عمرانی و زیرساختی کشور و درنهایت اشتغال‌زایی بسیار مهم و حیاتی هستند. در حوزه عمرانی، حدود 380 لایه اطلاعاتی در قالب بیش از 95 عنوان نقشه کاربردی در کشور تولید شده که این اطلاعات باید در بحث جانمایی شهرها، سدها، معادن، زیرساخت‌های عمرانی و به طورکلی مباحث آمایش سرزمین به کار ‌رود. در حوزه معدنی نیز بسیاری از این اطلاعات به کمک بخش خصوصی آمده و با کاهش ریسک، سرمایه‌گذاری در معادنی چون طلا، آهن، مس، سرب، روی، مولیبدن و... انجام شده است.اما در بحث جلوگیری از هدررفت سرمایه از راه پایش و جلوگیری از مخاطرات، باید گفت که بروز رخدادهای مخاطرات طبیعی هرساله رقم قابل ملاحظه‌ای از خسارات را به کشور وارد خواهد کرد و می‌توان گفت که رقمی حدود 7.4 درصد ناخالص ملی صرف زیان‌های ناشی از این رخدادها می‌شود. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی با منشأیابی و پایش آنها در مبحث‌های شهری و عمرانی نقش مهمی را ایفا می‌کند (در صورت توجه نهادهای عمرانی).برخی دیگر از فعالیت‌های این سازمان که با زندگی مردم گره خورده است را می‌توان شامل این موارد دانست: حوزه زمین‌شناسی پزشکی (شناخت بیمارهای انسان با منشأ زمین)، زمین‌گردشگری (شناسایی مناطق مستعد جهت توسعه گردشگری و ژئوپارک‌ها)، زمین‌شناسی دریایی (شناسایی سواحل، مرزها، پهنه‌ها و منابع آبی)، شناخت منابع آب‌های کارستی و زمین‌شناسی کشاورزی.
‌نقـــش‌ ســــازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در پیشگیری و کاهش اثرات مخاطرات طبیعی در کشور چیست؟
همان‌گونه که می‌دانید مخاطرات طبیعی براساس خاستگاهشان به دو دسته با منشأ اقلیمی یا زمینی تقسیم می‌شوند. البته طیف گسترده‌ای از مخاطرات بر اثر برهم‌کنش عوامل اقلیمی و زمینی و دخالت‌های انسان ایجاد یا تشدید می‌شوند. بنابراین روشن است که دست‌کم مجموعه مخاطرات با منشأ زمینی باید در سازمان مطالعه شوند.این مخاطرات از نظر دامنه اثر، مدت زمان اثر، میزان خسارت مستقیم و غیرمستقیم بسیار متنوع هستند و مواردی مانند شناسایی گسل‌های لرزه‌زا، فرونشست زمین، فروچاله‌ها، لغزش یا رانش لایه‌های زمین و ناپایداری دامنه‌ای، فرسایش و رسوب، گردوغبار، سیل‌خیزی، آلودگی‌های طبیعی و ورود آنها به هوا و چرخه آب و غذا، رفتارشناسی آتشفشان‌ها، تغییر اقلیم و آثار آن بر زمین، مسائل آب زمین‌شناسی، زمین‌شناسی پزشکی و محیط زیست را شامل می‌شوند.به‌طورکلی رویکرد سازمان نسبت به مخاطرات طبیعی در چهار بخش قابل تقسیم است که عبارت‌لند از 1) پدیده‌شناسی 2) پایش و هشدار 3) برنامه مواجهه، مقابله و سازگاری و 4) احیا و بازسازی.از سوی دیگر موضوع مدیریت مخاطرات طبیعی یک چالش چندبعدی است و طبیعتا در فرایند مدیریت، دستگاه‌های علمی، پژوهشی و اجرائی مختلف در کشور باید در کنار یکدیگر نقش مؤثر خود را ایفا کنند تا در نهایت پیشگیری و کاهش اثرات محقق شود.به این منظور سازمان زمین‌شناسی کشور به عنوان یک دستگاه تخصصی در بدنه اجرائی دولت، به عنوان متولی، همکار یا مشاور یکی از اعضای ثابت کمیته‌ها و کارگروه‌های ملی و استانی و همچنین بین‌المللی حضور دارد.
‌‌ اگر ممکن است در مورد طرح‌هایی مانند تدقیق گسل‌های شهری، پایش آتشفشان دماوند و فرونشست زمین که بیشتر مورد پرسش جامعه است، توضیحاتی ارائه بفرمایید؟
در روزهای اخیر صحبت‌های زیادی در ارتباط با این موضوعات در سطح جامعه و بین متخصصان مطرح شده است، البته رخداد سیل در سال جاری و خسارت‌های مالی و متأسفانه جانی نیز تلنگری بود که بیشتر به مخاطرات طبیعی توجه شود. ولی در ارتباط با این سؤال باید گفت که این موارد موضوعات جدیدی در سازمان محسوب نمی‌شوند و سابقه مطالعات آنها به بیش از دو دهه گذشته برمی‌گردد.توسعه شهرها به‌ویژه به سمت کوهپایه‌ها که محل رخنمون گسل‌های اصلی کشور هستند و همچنین توسعه در دشت‌ها که در آنها گسل‌های عمدتا پنهان و کمترشناخته‌شده قرار دارند این ضرورت را ایجاد کرده که با دقت بیشتری موقعیت گسل‌ها شناسایی شود تا در طراحی‌های شهری و توسعه‌ای و همچنین استانداردهای ساخت‌وساز از این نتایج استفاده شود.در مورد دماوند نیز بیش از دو دهه است که پایش آن در سازمان آغاز شده است. هرچند در بعضی مقاطع زمانی به دلیل توجه کم و عدم تخصیص اعتبارات این روند کند شده بود. ولی در حال حاضر توجه به قله آتشفشانی دماوند از جنبه‌های مختلف شناختی و تهیه نقشه زمین‌شناسی، پایش تغییرات لرزه‌ای، کیفیت آب یا گازهای متصاعدشونده در دستور کار سازمان است که امید می‌رود حمایت‌های لازم نیز از آن به عمل آید چراکه مراکز جمعیتی و اقتصادی مهم کشور در نزدیکی این پدیده زیبای طبیعی قرار دارند که البته یک منشأ مخاطره‌آمیز بالقوه نیز به حساب می‌آید.موضوع فرونشست نیز در اواخر دهه 70 شمسی و بعد از بروز خشک‌سالی‌های شدید پایان آن دهه، در کشور نمود پیدا کرد. در آن زمان اطلاعات سازمان نقشه‌برداری ترازهای نامتعارفی را در سطح زمین نشان می‌داد. این مسئله از سازمان زمین‌شناسی مورد سؤال قرار گرفت و در همان زمان یا اوایل دهه 80 سازمان مطالعات پایش و مخاطرات فرونشست را آغاز کرد. در حال حاضر نیز، هر هفته استعلام‌های مختلف برای راه و شهرسازی از سازمان صورت می‌گیرد و این موضوع دائما در بخش‌های مختلف کشور بررسی و علت‌یابی می‌شود. البته طبیعی است بهره‌برداری زیاد از منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از تغذیه مناسب و بهنگام آبخوان‌ها دو عامل اصلی افزایش و توسعه فرونشست در کشور هستند و سستی ایجادشده در زمین و پی سازه‌ها و تخریب آبخوان‌ها از عواقب این پدیده هستند تا آنجا که کارشناسان این سازمان از اصطلاح زمین‌لرزه خاموش برای این پدیده استفاده کرده‌اند. البته در بین انواع مخاطرات، لغزش لایه‌های زمین که در رسانه‌ها و افکار عمومی بیشتر با عنوان رانش زمین از آن یاد می‌شود نیز از جمله مخاطرات بسیار مهم در کشور است تا آنجا که در سال جاری و در زمان رخداد سیل، سازمان هشدارهای لازم در این باره را به مسئولان داده است.
‌جدا از تمام وظایف مطالعاتی و حاکمیتی این سازمان، درخصوص کمک به تولید ناخالص ملی چه فعالیت‌هایی را انجام می‌دهید؟
نقشی که این سازمان در تولید ناخالص ملی دارد در دو مبحث شناسایی ذخایر معدنی که حلقه آغازین بخش معدن است و نیز تولید نقشه‌های کاربردی زمین‌شناسی شامل لرزه زمین ساخت، مهندسی، زیست‌محیطی و شناسایی محیط‌های مستعد آب‌های کارستی، قابل ردیابی است.ما در حوزه اکتشاف با استفاده از دانش روز ژئوفیزیک هوایی بیش از 640 هزار کیلومتر خطی، برداشت داده‌های خطی جهت اکتشاف عمقی ذخایر داشته‌ایم که این برداشت‌ها از ابتدای سال 97 جهش زیادی کرده است. ما تا پایان سال جاری در حدود 15 محدوده معدنی را در استان‌های کردستان، خراسان جنوبی و شمالی، سیستان و بلوچستان و استان مرکزی جهت بهره‌برداری و فعالیت بخش خصوصی معرفی خواهیم کرد.از ابتداری سال 98 نیز با تدوین نقشه راه معدن و صنایع معدنی در وزارت صنعت، معدن و تجارت که با هدف تحول، رونق و افزایش بازدهی بخش معدن در تولید ناخالص ملی شکل گرفت، فعالیت‌هایی صورت گرفته استکه سازمان زمین‌شناسی در 13 بند این نقشه دارای برنامه منسجم اجرائی است. امید است که با اجرای صحیح این نقشه و استفاده از روش‌های اصولی فراوری، معدن بتواند در شرایط تحریم صنعت نفت کشور، کمک بزرگی به درآمدزایی کشور داشته باشد.در پایان باید بگویم که سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، از لحاظ کارشناسی و تکنیکی این توان را دارد که در صورت تخصیص منابع مالی و جذب درآمدهای پایدار به این مهم دست پیدا کند و در جهت جامه‌عمل‌پوشاندن به دو شعار اصلی خود نیازمند کمک مسئولان و متخصصان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.