مقالهاي از سعيد محبي درباره «وجدان زنو»۱
كامجويي در خلافآمد عادت
در خلافآمد عادت بطلب كام كه من كسب جمعيت از آن زلف پريشان كردم 1 «زنو» آدمي است 57ساله. يعني بيش از نيمي از عمرش را سپري كرده است و چيز پرماجراي ديگري كه زندگياش را زيرورو كند در راه نيست. هرچه بوده همين است كه الان در 57سالگي به چشم ميآيد. او شيمي خوانده و بعد به حقوق روي آورده و دوباره به شيمي پرداخته. اما دستآخر تاجر خردهپايي از آب درآمده است. ازدواجش هم دستكمي از ماجراي شغلش ندارد. با خانوادهاي آشنا ميشود كه چهار دختر دارد. با اينكه او «آدلين» را ميخواهد، اما معلوم نيست كدام دست پنهان «آگوستا» را توي دامنش مياندازد. اما زنو تن نميدهد به آن «دست ناپيدا» و دربرابر آنچه در اطرافش ميگذرد، عصيان ميكند و چون از عهده برنميآيد، لب به طنز و استهزاء ميگشايد. او زندگي را آنطور ميخواهد كه بهطور طبيعي هست -يعني بهحكم غريزه انساني بايد باشد- نه آنگونه كه بهحكم احكام از قبل تعيينشده اجتماعي معلوم نيست ريشه در كجا دارند، طراحي شده. چشم بر واقعيت اطراف ميگشايد، اما تن به «واقعيت موجود» نميدهد، زيرا به «حقيقت زندگي» دل سپرده و گمشده خود را آنجا ميجويد. او دنبال تجربهاي تازه از زندگي است. آرامش و نظم احمقانهاي را كه بر پيرامونش حكمفرماست، برنميتابد و هيجانهاي دروغين در او اثري ندارد. به همين جهت برداشتي تازه از زندگي، كار، عشق و حتي مرگ دارد كه منحصر به خود اوست. عميق يا سطحي، پُربار يا بيثمر، سازنده يا ويرانگر، ستايشكردني يا نكوهيدني، هرچه هست باشد، مهم اين است كه تجربه شخصي زنو نقش خود بر آن مفهوم تازه ميزند. اين تجربه شخصي البته مبتني بر يك نگاه و پيام عام و انساني است كه در رمان، بيان خصوصي پيدا ميكند. 2 با اينهمه، زنو نميخواهد براي كل بشريت نسخه بنويسد. شعار هم نميدهد. او اعتراض ميكند. همين. نفس اعتراض، يعني اين زندگي چنانكه جاري است، شايسته انسان نيست. زنو ميخواهد ابتذال، روزمرگي و ابلهانهبودن آنچه را انسانهاي بيشمار در گردش ايام بهنام زندگي تحمل كردهاند و ميكنند، نشان دهد. زنو از اين تكرار - از اين طوفان تكرارها- خسته است و زشتي آن را مينماياند و هشدار ميدهد كه روزمرگي و ابتذال، بيسروصدا در جان آدمي خانه ميكند بهطوري كه گاهي انسان از فرط بداهت و تكرار و شهرت قضايا، متوجه آن نميشود. «وجدان زنو» تصويري است با نماي درشت از چنين وضعي. برشي است صريح و واضح از هيكل ابتذال و تكرار و دعوتي است به زندگي از آنگونه كه «غريزه انساني حيات» (نه غرايز انساني مشترك با حيوانات!) اقتضا ميكند: زندگي در عرياني و رهيده از تعلقات روزمره. 3 آدمي از قماش زنو در چهارچوبهاي متعارف نميگنجد و سر نمينهد، انگشتنما ميشود و از نظر رواني آدم «نابهنجاري» بهشمار ميآيد كه محتاج معالجه و مداوا است! اتفاقا داستان از همينجا شروع ميشود. زنو كه سالهاست به سيگار معتاد است تصميم ميگيرد آن را ترك كند اما موفق نميشود و همين به مشكل جديدي تبديل ميشود: اعتياد به اينكه ميخواهد سيگار را ترك كند و نميتواند! به يك دكتر روانكاو مراجعه ميكند. دكتر روانكاو كه سخت به روش روانكاوي فرويد معتقد است، از بيمار ميخواهد كه گذشتههاي خود را بهياد آورد و به او توصيه ميكند كه سعي كند آنچه در رويا ميبيند بلافاصله روي كاغذ بياورد و نيز سعي كند با بهيادآوردنِ گذشتههايش و نوشتن آنها، دكتر را در يافتن درمان بيمارياش كمك نمايد. داستان درواقع يادداشتهايي است كه زنو در اجابت همين دستور يا نسخه دكتر نوشته است. دكتر با خواندن يادداشتهاي زنو، او را اميدوار ميكند كه در حال بهبودي است و حتي نشانههايي از درمان را نيز به او نشان ميدهد. اما زنو هرچه جلوتر ميرود، كمتر عقيده پيدا ميكند كه شفا يافته باشد بلكه روزبهروز معتقد ميشود حرفهاي دكتر روانكاو چرت است تا اينكه بالاخره به زبان ميآيد كه «اصلا روانكاوي فريب و حيلهاي بيش نيست و فقط بهدرد اين ميخورد كه پيرزنهاي هيستريك را سرگرم سازد.» زنو كار معالجه را نيمهتمام رها ميكند و دست از نوشتن ميكشد و به دشنام دكتر گرفتار ميآيد. دكتر روانپزشك، همين يادداشتها را منتشر ميكند و در شروع رمان يادداشت او را ميخوانيم كه از اين خونسردي و بيتوجهي زنو گلايه دارد. ولي هنوز معتقد است كه اگر او برگردد و به معالجات ادامه دهد، بيگمان شفا خواهد يافت و حتي براي تشويق زنو، قول ميدهد كه نيمي از درآمد ناشي از انتشار يادداشتهاي او را به وي بپردازد! بهنظرم نكته همينجاست: نميشود با مرور و تكرار گذشتهاي سراسر تكرار و ملال كه خود علت كلافگي و وضع فعلي زنو است، راهي به آينده گشود و از بنبست بيرون رفت. 4 رمان از زبان اولشخص بيان ميشود. زبان اولشخص هنگامي بهكار ميرود كه نويسنده بخواهد تا عمق قضايا و حالات دروني خود و جهان پيرامونش پيش برود و همهچيز را بكاود و بكاود. رمان از زبان اولشخص با جان خواننده سروكار دارد. خلق اولشخص در رمان ريشه در «روانشناسي من» دارد. «روانشناسي من» تاريخ چندان طولاني ندارد و به جنبش روانكاوي فرويد بازميگردد، اما در ادبيات بهاندازه قدمت انسان، ريشهدار و قديمي است. ادبيات كه ميگوييم نظر به معناي عام آن داريم كه اساطير را نيز در بر ميگيرد. اسطورههاي بزرگ بشري هريك، پاسخي است كه انسان به «من» جوينده و پرسنده خود داده است. در دوران معاصر، ادبيات فرصتي يافته كه با كمكگرفتن از دستاوردهاي علوم و روانشناسي و بهويژه روانكاوي در بيان دلواپسيهاي دائمي «من» در قالب رمان و شعر و... دستي به فراخي بگشايد. آثار بزرگان اين عرصه، مانند جويس، پروست، فلوبر، همينگوي، فاكنر و اين اواخر ميلان كوندرا، و حتي در ولايت خودمان آثار نويسندگاني مانند هدايت (بعضي آثارش)، گلشيري، دولتآبادي (بعضي كارهايش)، بهرام صادقي و ديگران خود نمونه آشكاري از موفقيت نويسندگان در بهكارگيري تكنيك «روانشناسي من» در رمان است. باري، هدف از روايت اولشخص، بيش از هر چيز ديگر، جستوجو در نسبت «من دروني» با هستي و جهان اطراف است، وظيفه رمان -بهقول كوندرا- آن است كه هستي را بكاود و امكانات بشري را بيابد و سرآخر قدرت بالقوه انسان در شكلدادن به هستي خود را روشن كند. 5 حوادث رمان «وجدان زنو» در شش فصل روايت ميشود: آخرين سيگار-مرگ پدر- ماجراي ازدواج- همسر و معشوقه-داستان يك شركت تجاري-روانكاوي. زنو ابتدا مختصري از كودكياش ميگويد و اينكه همواره قطاري را ميديده با واگنهاي بيشمار كه در كمركش كوهي بلند حركت ميكند، بدون اينكه سروتَه آن به چشم بيايد. سپس ماجراي ترك سيگارش را تعريف ميكند و ميگويد كه ترك سيگار براي او عملا به كابوسي بدل شده؛ زيرا بارها تصميم به ترك سيگار گرفته و حتي در درمانگاهي بستري شده، اما درست در آخرين لحظات و روزها كه بايد نتيجه حاصل ميشده، رغبت مقاومتناپذيري براي آتشزدن يك سيگار در او جان ميگيرد و غلبه ميكند. كار آنقدر بالا ميگيرد كه مشكل او ديگر ترك اعتياد به سيگار نيست، تصميم به ترك آن است! اما چرا زنو موفق نميشود؟ آيا در مكانيسم تصميمگيري و اراده او خللي است؟ آيا آنگونه كه دكترش ميگويد وجود بيش از حد نيكوتين در خون، مانع از تصميمگيري است؟ هيچكدام! زنو بيشتر به تبعيت از احكام اجتماعي و قضاوتهاي علمي كه در مضرات سيگار وجود دارد، در مقام ترك آن برآمده است. 6 بعد راجع به ازدواجش حرف ميزند و اينكه چگونه با خانواده «مالفانتي» تاجر آشنا ميشود. مالفانتي چهار دختر دارد. زنو در اولين برخوردش، دل به آدلين ميبندد؛ اما عملا آگوستا نصيبش ميشود. آگوستا شخصيتي متعادل دارد. همانقدر به زندگي خانوادگياش دلبسته و علاقهمند است كه به ارزشهاي انساني. تصويري كه از آگوستا ارائه ميشود، تصوير آدمي است كه موفق شده از زندگي كام بگيرد. نويسنده با قراردادن زنو در كنار آگوستا، ميخواهد نقاط قوت و ضعف آن دو را نمايانتر كند. آگوستا زني است منظم و معمولي و آرام و زن زندگي است؛ بهطوريكه گويي براي ابديت زندگي ميكند؛ اما شوهرش -زنو- آدمي است عاصي و شيدا كه مثلا عقيده دارد اگر رفتن به كليسا ميتواند به آدم آرامش بدهد، چرا فقط هفتهاي يكبار بايد رفت؟ بايد براي هميشه در كليسا سكني گزيد! تن به نسبتها نميدهد و بهنوعي مطلقگرا است. در همين فصل با شخصيت «گوئيدو» دوست زنو كه بعدا با ازدواج آدلين (معشوقه اول زنو)، باجناق او نيز ميشود، آشنا ميشويم. گوئيدو تاجر است، ويلن ميزند و در احضار ارواح هم دستي دارد. نمونه آدمهاي «چخ بختيار» است كه هيچ غمي ندارند. همهكاره و هيچكاره و بيهويت. خلق شخصيت گوئيدو ميتواند زائد باشد. اما گويي نويسنده با تقابل بين او و شخصيت زنو، نيز ميخواهد ويژگيهاي زنو بهتر و برجستهتر شناخته شود. فصل بعدي رمان به شغل و كار زنو ميپردازد. زنو شيمي و حقوق خوانده؛ اما عملا به تجارت ميپردازد كه هيچ سنخيت و مناسبتي با رشته تحصيلياش ندارد. اين هم يك شگرد ديگر از بازيهايي است كه تقدير براي زنو رقم زده است. چراكه او هيچگاه تصميم نداشته تاجر و دلال بشود؛ اما دست ناپيدايي كه صحنه زندگي را چيده، جاي زنو را اينجا قرار داده است. بيجهت نيست كه او در كارش موفق نيست. گويي او را در مدخل دالاني به نام زندگي روزمره قرار دادهاند و تنها انتخاب زنو آن است كه يا گام اول را بردارد يا از زندگي كناره گيرد... 7 در بخش آخر رمان، زنو چند روزي از خاطراتش را كه مصادف است با شروع جنگ اول جهاني، مينويسد. در اولين برخورد زنو با پديده جنگ، او با سربازي مواجه ميشود كه به آلماني حرف ميزند -آنهم در بعدازظهر روزي كه براي قدمزدن به حوالي محل سكونتش رفته است. سرباز، فرمان ايست ميدهد؛ اما زنو همچنان به راه خود ادامه ميدهد و دلواپس شيرقهوهاي است كه در منزل انتظار او را ميكشد! به نظر زنو و در برخورد غريزي او با زندگي، در آن لحظه صداي سرباز آلماني شنيدني نيست و هيچ اشكالي هم ندارد كه آدم به شيرقهوهاش بينديشد. اين بخش از رمان، هجو جنگ و مصائب و زشتي آن است. 8 زنو ميگويد «زندگي را به خاطر رنجي كه ميبريم، نبايد به صورت يك بيماري نگريست» و دنبال نجات و شفا از اين رنج بود. به نظرم همه حرف رمان، همين است. رنج، دستمايه روحهاي متعالي است. به نقل از يك آموزش بودايي، هرچه متعالي است با رنج همراه است؛ البته رنج متعالي. اين آموزش در عرفان اسلامي نيز ريشه دارد؛ زيرا «عارف همواره محزون است» حتي در انسانشناسي اسلامي نيز، فلاسفه بيشماري مانند شيخالرئيس، اين آيه قرآن را كه ميگويد «ما آنان را در رنج آفريديم» دلالت بر اين دانستهاند كه «لذت» فيالنفسه وجود ندارد؛ بلكه همان «دفع الم» است. اصرار در شادزيستن و دستكمگرفتن «رنج زندگي» كار را به آنجا ميرساند كه آدم دردمند و صميمي مانند زنو، در چشم ما به صورت موجود نابهنجار و بيماري درميآيد كه بايد به روانپزشك مراجعه كند و روانكاوي شود، و آخرسر با اين پاسخ -بهعنوان نسخهاي شفابخش- مواجه ميشود كه گرفتار عقده اوديپ است! بيجهت نيست كه زنو دهان به هجو روانكاوي ميگشايد و آن را اسباب سرگرمي پيرزنهاي هيستريك ميداند. 9 سرگرمي بر سر انكار روانشناسي و روانكاوي بهعنوان يك علم نيست (گرچه درباره معجزات و شفابخش آن مبالغه ميشود و اين روزها هم كار مشاورههاي روانشناسي و روانكاوي حسابي گرفته)؛ زيرا بيگمان دستاوردهاي علمالنفس چاره بسياري از بيماريهاي كهنه و موذي اعصاب را كه ريشه فيزيولوژيك دارند، يافته است. بحث بر سر مخلوطشدن مرزهاي سرگشتگي و شيفتگي روح بشري است، با هيجانات و نابهنجاريها و رفتارهاي عصبي او. همه موجودات زنده در داشتن جسم (ماده) و حيات (جانداربودن) و نفس مشترك است؛ اما پديده روح از مقوله ديگري است كه خاص انسان است. امروزه تأثير متقابل تن (جسم) با مغز و ذهن ثابت شده است -اما هنوز مفهوم «ذهن» (mind) و نسبت آن با روح كه فلاسفه گفتهاند جسمانيهالحدوث و روحانيهالبقا است، روشن نيست. آنچه مسلم است، با مرگ، ذهن ابزار كار خود -مغز- را از دست ميدهد؛ اما اين پايان راه نيست. 10 پايهگذاري و توسعه دانش روانكاوي توسط فرويد در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم، براي مدتي انسان را دچار اين اشتباه كرده بود كه كليد روح بشر به دست آمده و ميتوان روح را با جستجو در روياها يا ضمير ناخودآگاه شخص -كه پديدههاي نفساني و نه روحي هستند- روي ميز آزمايشگاه و زير چاقوي جراحي روح، دراز كرد و تشريح نمود. اما تكليف خيلي زود معلوم شد. «كارل گوستاو يونگ» از فرويد و نظراتش جدا شد و همت علمي و تحقيقي خود را مصروف تفحص و غور در حس ديني بشر و ريشههاي اساطير نهاد. روانكاوي فرويد بهدنبال عصر روشنگري در اواخر قرن نوزدهم پايهگذاري شده است. در آن موقع شعار اصلي اين بود كه از دانستن نبايد ترسيد. كانت، روسو، اسپينوزا و قبل از آنها دكارت راهي طولاني را در روشنگري اندیشه بشری پیموده بودند. دکارت گفته بود یقین، میوه شیرین شک است. فروید هم عقیده داشت غرایز انسان، همچنانکه احساسات و عواطفش قابل شناسایی و تحلیل است و باید تحتکنترل درآید اما مشکل اصلی فروید و روانکاوی او آن بود که میخواست روانکاوی را جانشین خدایان کند. خود فروید هم به این نکته توجه داشت و در کتاب «درآمدی بر روانکاوی» مینویسد، روانکاوی دو پیشفرض مهم را نقض میکند و به همین لحاظ مورد نقد و مخالفت قرار میگیرد. یکی اینکه انسان بهکلی آزاد و تربیتپذیر است. اما روانکاوی نشان میدهد که انسان دارای ضمیر ناخودآگاه است و تحت اجبار درونی و بر اساس انگیزههای روانی رفتار میکند. دوم اینکه مهمترین انگیزه و سایق درونی در رفتار و حتی علایق انسان غریزه جنسی او است که در اعماق ناخودآگاه ما شکل میگیرد. 11 «وجدان زنو» نقد چنین روانکاوی زیادهطلب و توسعهجویی است. «اسووو» میخواهد بگوید توسن عطشان جان آدمی، چیزی نیست که بر سر برکهای اینسان کوچک و حقیر، فرود آید. روانشناسی جدید علم است، اما در حکم کلید کوچکی است که قفل بعضی از صندوقچههای کوچک نفس آدمی و رفتارهای او را میگشاید. فهم راز شیدایی روح را نمیتوان سپرد دست روانکاوی. هرکس که رفتاری متفاوت از خود نشان دهد، لزوما آدم بیماری نیست. چهبسا انسانی باشد که نمیخواهد به تبلیغ دیوانهوار یکنواختی و یکسانی و تشویق بلاهتآمیز همرنگشدن با جماعت (البته برای جلوگیری از رسوایی!) تن بدهد. مهم این است که انسان در چه وضعیتی بهسر میبرد. رمان نو، شرح و بسط همین وضعیتها است که راوی تعالیجو (زنو) در آن گرفتار آمده و راهی به نجات میجوید. شیوه سورئالیستی و تندادن به «جریان سیال ذهن» درواقع میخواهد زشتیهای نهفته در پس واقعیت اطراف را هرچه صریحتر نشان دهد و با کشاندن خواننده به دهلیزهای پیچدرپیچ تداعی آزاد ذهن، به او بفهماند که نباید بهصورت ظاهر اشیاء و حوادث اکتفا کرد زیرا در پس هر واقعیت آرام و ساکتی که چهرهای حقبهجانب نیز به خود گرفته، غوغای زشتیها نهفته است و به قول کوندرا «چیزها پیچیدهتر از آن است که تو فکر میکنی». 12 باری، سوژه رمان «زنو گازنیی» تصویری دیگر از وضعیت تراژیک انسانهای تعالیجو است که در زندان روزمرگی گرفتار آمدهاند. از نظر نویسنده، نجاتیافتن انسان از کام کفتار ابتذال و سفلگی، بهخودیخود یعنی قرارگرفتن او در مسیر تعالی. زیرا هستی دو «وضع» دارد و نه بیشتر: پایین و بالا. و انسان فقط یک نسبت دارد و آن نسبت او با «حق» است. هر راهحل میانهای یعنی توجیه «وضع بشری» در نسبتی که با شیطان دارد. یک نفس بیحق برآوردن خطاست چه به کج زو بازمانی، چه به راست «زنو» هم دنبال جهانی است که در «معیت» با راستی و حق معنی شود. اما زمانه را ببین چه مسخره است! او را بهعنوان بیمار روانی تحویل روانکاو میدهند تا معالجهاش کنند. و کسی را که در خلافآمد عادت کام میطلبد، آدم کنند و تحویل جامعه بدهند! 13 «ایتالو اسووو» (نام اصلیاش هکتور آرون شمیتز) متولد 1860 در تریست (ایتالیا) است و در سال 1928 در یک حادثه رانندگی درگذشت. اسووو این رمان را با پول خود منتشر کرد زیرا ناشران حاضر نبودند آن را چاپ کنند. اما وقتی جیمز جویس به تریست آمد (1904) و معلم زبان انگلیسی اسووو شد، به تواناییهای او پی برد و درواقع او را کشف کرد. با تشویق و پیگیری جویس بود که اسوو در محافل ادبی و حلقههای روشنفکری پاریس معرفی شد و کار او بالا گرفت. وقتی جویس با تواناییها و روحیات اسووو آشنا میشود، او را تشویق میکند که آثار فروید را بخواند و از همینجا توجه اسووو به فروید جلب میشود بهطوری که کتاب «تعبیر خوابِ» فروید را به ایتالیایی ترجمه و منتشر میکند. رمان «وجدان زنو» یکی از درخشانترین رمانهای روزگار ما است که به نظر جیمز جویس در حد شاهکار است. اسووو این رمان را در سالهای 1915- 1916 نوشته، یعنی زمانی که ایتالیا در جنگ اول جهانی اعلام بیطرفی کرده بود اما بعدا درگیر جنگ شد. اما عملا در دوران فاشیسم منتشر گردید (1923). ایتالو اسووو رمان «وجدان زنو» را پس از 25 سال سکوت در نوشتن -به سال 1923 و پنج سال قبل از مرگش- نوشته است یعنی در اولین سالهای اوج و رونق روانکاوی و نهضت رمان نو. 14 دکتر مرتضی کلانتریان -یادش گرامی است، گرامیتر باد- مترجم رمان «وجدان زنو»، کارهای بزرگی را به گنجینه زبان فارسی سپرده است و از این بابت بر گردن اهل کتاب حقی دارد. وی خود یکی از راهگشایان ترجمه رمان نو به زبان فارسی است («مرگ کثیف» و «سیمای زنی میان جمع» و...) ترجمه این رمان نیز جزو کارهای خوب او است. نثر ترجمه یکدست است و نشان قدرت و تسلط کلانتریان بر زبان فرانسه و زبان مادریاش است. مقدمه کوتاهی که مترجم بر رمان نوشته نیز برای خواننده کمحوصلهای که از اول میخواهد بداند در مورد چی دارد میخواند، راهگشا است. هرچند من جزو کسانی هستم که با مقدمهنویسی بر رمان مخالفم و عقیده دارم برداشت هر خوانندهای از آنچه خوانده، پاداش زحمت اوست. 1. اين مقاله در شماره 14 مجله کلک، اردیبهشت و خرداد 1370 منتشر شده است و با توجه به ارجاعات دكتر سعيد محبي به اين متن در گفتوگوي ما، اين متن بازنشر ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.