روزگار خاکستری، روی پرده نقرهای
داوود محمدی. روزنامهنگار
یکم: روشنفکر و هنرمند، فعال سیاسی و حتی مردم عادی تا در مخمصهای گرفتار میآیند، چشم امید به مطبوعات میدوزند تا فریاد اعتراض آنان را به گوش جامعه و مسئولان برسانند و افکار عمومی را برای ممانعت از تضییع حقشان بسیج کنند. روزنامهنگاران هم همواره کوشیدهاند به مدد واژگان بیصدای خود، بلندگوی دفاع از آسیبدیدگان شوند. روزنامهنگاران، تلاش میکنند و تاوانها را به جان میخرند تا مبادا حقی از کسی پایمال شود و در این میان، واقعیت تلخ آن است که کمتر فرد، گروه و نهادی، چالشهای صنفی روزنامهنگاران را میبیند یا برای رفع تنگناهای تحمیلی بر آنان گامی جدی برمیدارد یا حتی همدلی نشان میدهد. مثال میخواهید؟ جای دور نرویم، از فهرست طولانی و متنوع تولیدات سینمای ایران، چند فیلم درباره مشکلات صنفی و شغلی روزنامهنگاران به خاطر میآورید؟ در چنین فضایی، انتخاب سوژهای روزنامهنگاران برای مستندسازی مصائب «سنگرسازان بیسنگر»، انگیزه و جسارتی عاشقانه میطلبد.
دوم: مینا اکبری، روزنامهنگاری شناختهشده و حرفهای است که فراز و نشیبهای مطبوعات را با گوشت و پوست خود لمس کرده و همزمان، منتقد سینمایی باسابقه و آشنا به لایههای آشکار و پنهان پرده نقرهای است؛ پس، شنیدن نام او بهعنوان کارگردان مستند «میدان جوانان سابق»، دور از انتظار نیست. او تحت تأثیر نگاه نوستالژیک به دوران فعالیت خود در تحریریه «جامعه» از سویی و دلبستگی به همکارانش از سوی دیگر، تصمیم میگیرد به جستوجوی حاضران در عکس یادگاری تحریریه برود؛ عکسی که سال 76 و به پیشنهاد ماشاالله شمسالواعظین، سردبیر روزنامه، برای روی جلد شماره نوروزی جان گرفت. همین سوژهیابی متفاوت که رگههای قوی نگاه ژورنالیستی مینا در آن هویداست، مخاطب را همسفر مستندی میکند که کنکاشی جسورانه در موضوعی مهم اما مغفول دارد. درونمایه «میدان جوانان سابق» روایتی تصویری از یک گزارش ژورنالیستی است. مینا گزارش میدانی روزنامهنگارانهای را نه با قلم و بر سینه کاغذ، بلکه در قالب «مستند مشارکتی» و از دریچه دوربین و روی پرده نقرهای در معرض دید و داوری مخاطب قرار میدهد. سوم: نقطه قوت «میدان جوانان سابق»، نقشه راه روشن آن در ذهن کارگردان است. مینا به علت تسلط بر موضوع، میداند در جستوجوی چیست، سراغ چه کسانی برود و با هر کس چه موضوعی را به بحث بگذارد تا در کمترین مدت، حداکثر خروجی مفید را به دست آورد. فیلم، عمدتا، مبتنی بر گفتار است و همین میتوانست دافعه آن باشد اما کلام روان و مؤثر روزنامهنگاران پیشین «جامعه» که برخاسته از تجارب حرفهای آنان است و نیز دلبستگی عمیقشان به سوژه، باعث شده است کلام آنان، هنگام مرور خاطرات و توصیف وضعیت فعلی و بیان رؤیاهایشان، دلنشین شده و به جاذبه مستند نزد مخاطب تبدیل شود. حضور کلامی مینا نیز چه در مشارکت فعال در دیالوگ با همکاران سابق خود و چه در تکگوییها بر کیفیت فیلم افزوده است و مخاطب، حضور او را مزاحم یا بیربط، تلقی نمیکند. همچنین پرهیز از برجستهسازی لوکیشنها موجب تمرکز بیشتر تماشاگر بر شخصیتها و دیالوگها شده و درنتیجه، گوش و چشم او به یک اندازه و بدون احساس خستگی فیلم را تعقیب میکنند. چهارم: تمرکز «میدان جوانان سابق» بررسی فراز و فرود «جامعه» و روایتگر تاوانی است که تحریریه این روزنامه پرداختند و درنهایت، به دلکندن از عشق حرفهای خود، کوچ از وطن یا گزینش شغلهایی ناهمجنس از کافهداری گرفته تا بازیگری یا استحاله در روزنامهنگاری محافظهکارانه «بقامحور» ناچار شدهاند اما این تنبیه از سوی قدرتمداران، محدود به یک روزنامه و «جامعه» نیست زیرا روزنامهنگاران دیگر مطبوعات مستقل نیز فرجام مشابهی داشتند. از این زاویه، محتوای «میدان جوانان سابق» برشی از وضعیت خانواده مطبوعات ایران است؛ نکتهای که در یکی از دیالوگهای مستند هم اشاره و تأکید شد که اگر چهره حاضران در عکس یادگاری تحریریه «جامعه» محو شود، سیمای بسیاری از روزنامهنگاران دیگر با فرجامی مشابه را میتوان در همان قاب نشاند. درواقع، «میدان جوانان سابق»، نهفقط تلاشی برای شناساندن مصائب روزنامهنگاری به نسلی است که دوره کوتاه «بهار مطبوعات» را ندیدهاند یا از نزدیک تجربه نکردهاند، بلکه نوعی تاریخ شفاهی مطبوعات ایران است که به شناخت دقیقتر و عمیقتر آیندگان از فضای مطبوعاتی کشور در یکی از حساسترین برههها یاری خواهد رساند و باید امیدوار باشیم با پرشمارشدن چهرههایی مانند مینا اکبری گنجینهای غنی در دسترس آیندگان قرار گیرد تا گذشته را چراغ آینده کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.