|

فیلسوف و حب حکمت

کتاب «فلسفه و ادبیات» از آخرین کتاب‌های کریم مجتهدی است. او کتاب خود را با طرح این پرسش مهم آغاز می‌کند که چرا افلاطون که در جست‌و‌جوی آرمان‌شهر است در جوانی آثار شعری و هنری خود را آتش زد و مدعی بود که من دنبال حقایقم و حرف ذوقی نمی‌خواهم؛ به تعبیری برای افلاطون علم و آگاهی در درجه اول اهمیت و شعر در درجه دوم قرار می‌گیرد. مجتهدی می‌کوشد به چرایی این اولویت‌بندی در اندیشه افلاطون بپردازد. در ادامه به آرای ارسطو در خصوص شعر پرداخته می‌شود و اینکه او برخلاف افلاطون نگاهی منتقدانه به شعر ندارد. مجتهدی همچنین به سراغ سنت اسلامی رفته و به آرای کندی، فارابی و ابن‌سینا در خصوص ادبیات گریز می‌زند. در قسمت دوم کتاب به ادبیات فرانسه و در قسمت پایانی به هگل و کتاب‌های پدیدارشناسی روح و زیبایی‌شناسی او می‌پردازد. آنچه در ادامه می‌آید، صحبت‌های کریم مجتهدی در مراسم رونمایی از این کتاب به نقل از خبرگزاری مهر است. هر ادیبی می‌تواند خود را نوعی فیلسوف بداند اما هر فیلسوفی الزاما نمی‌تواند مدعی ذوق و سبک ادبی باشد. فلسفه همواره در جست‌وجوی راهی برای برقراری ارتباط با سایر رشته‌ها است و می‌تواند مصداق عینی از همکاری رشته‌های مختلف با یکدیگر باشد. البته فلسفه در بعضی موارد الزاما در این راه موفق نمی‌شود. بسیاری از ادیبان و رمان‌نویسان مطرح جهان مطالعات فلسفی داشته‌اند چراکه این مهم سبب تعمق بیشتر در شخصیت‌پردازی و روان‌شناسی شخصیت‌های داستان‌های آنها می‌شده است. رابطه ادبیات و فلسفه از لحاظ منطقی بر حسب نسبت‌های چهارگانه می‌‎تواند شکل بگیرد. آن دو با یکدیگر رابطه تطابق ندارند، یعنی هر آنچه در فلسفه است الزاما در ادبیات نیست؛ رابطه آنها از نوع تباین کامل هم نیست؛ به این معنی که این دو از هم مجزا باشند و هیچ ارتباط قطعی واحد با یکدیگر نداشته باشند. گونه سوم عموم و خصوص مطلق است، یعنی یکی از آنها به تمامه آن دیگری را دربر می‌گیرد یا عموم و خصوص من‌وجه، یعنی آن دو از هم متمایزند ولی در ناحیه خاصی می‌توانند با هم مطابقت کنند. در نسبت عموم و خصوص من‌وجه دو دایره فرض می‌شود که در نقطه خاصی اشتراک دارند اما در نقاط بسیار دیگری از هم متمایزند. به عبارت دیگر، مانند دو دایره‌ای که قسمتی از آنها بر هم منطبق شده که آن دو در قسمت کوچک مشترک با هم ادغام شده‌اند، ولی در هر صورت وجه مشترک و وجه تمایز از هم تفکیک شده‌اند. در نگاهی منصفانه می‌توان ادعا کرد که ادبیات نسبت به فلسفه عمومیت، کلیت و حتی قدمت بیشتری دارد؛ چراکه ادبیات به معنای ابتدایی حتی در بین جانداران دیگر نیز به چشم می‌خورد؛ مثل این تک‌بیت سنایی: «توحیدگوی او نه بنی‌آدم‌اند و بس / هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد». ادبیات قدمت دارد چون ذوق قدمت دارد. ریشه‌های ادبیات را می‌توان در هر قوم و منطقه‌ای به‌خوبی دید اما فلسفه هرگز تا این حد عمومیت نداشته است. می‌توان گفت ادبیات نسبت به فلسفه عامل‌تر، گسترده‌تر و قدیمی‌تر است. فیلسوف فردی است که حب حکمت دارد. ریشه فلسفه را می‌توان و باید در یونان جست‌وجو کرد اگرچه بسیاری اعتقاد دارند فلسفه به معنای واقعی کلمه در قرن‌های اخیر و با پیدایش تفکر انتقادی دوره کانت شکل گرفته است. فلسفه در هر صورت معقول ثانی است. به عبارت دیگر، فلسفه تفکر درباره فکر است و الزاما خود فکر به فلسفه تعبیر و معنی نمی‌شود. در واقع، ذهن فیلسوف مقید است و می‌تواند فکر عمیق را تشخیص دهد اما ادبیات عمومی‌تر است و گاهی به بیان روزمره اکتفا می‌کند. با این توضیح هر ادیبی می‌تواند خود را نوعی فیلسوف بداند اما هر فیلسوفی الزاما ادیب و صاحب ذوق ادبی نیست. فلسفه یعنی پشتکار، تلاش، خواستن و بودن. در کتاب «فلسفه و ادبیات» تلاش شده است که مطالب با نمونه و مثال بیان شوند نه اینکه کنه مطلب گفته شود و بعد برای اثبات آن به مثال‌ها مراجعه کنیم. در واقع این کتاب به‌صورت تجربی و با روش استقرایی نوشته شده است، یعنی رابطه فلسفه و ادبیات با آوردن نمونه‌های عینی بیان شده است. برای مثال، در این کتاب نگاه فلسفی ابن‌سینا به عنوان بزرگ‌ترین فیلسوف ایران بر اساس حکایات تمثیلی او بیان می‌شود. در این کتاب مسیر شناخت اروپاییان از فلسفه ارسطو در نظر گرفته شده است. کتاب «فلسفه و ادبیات» بیان می‌کند چرا در قرون ابتدایی مردم غربی مسیحی از یونان فقط کتاب‌های اقلیدوس را می‌خواندند و بعدها به افلاطون توجه کردند. چون ارسطو جهان را «قدیم» می‌دانست اما با استفاده از افلاطون می‌توانستند سنت‌های دینی خود را بهتر اثبات کنند. در واقع نگاه افلاطون و سنت‌های نوافلاطونی تطابق بیشتری با سنت مسیحیان داشت و از ارسطو بیشتر به منطق او توجه داشتند. البته در عصر جدید بیشتر فن شعر ارسطو مورد توجه قرار گرفت و شعرا و نویسندگان غربی خاصه ایتالیایی‌ها و فرانسویان استفاده‌های زیادی از آن کردند. این برداشت غرب از فلسفه ارسطو و افلاطون بود. نحوه و چگونگی شناخت ارسطو در مسیر تاریخ تأثیرات بسیاری بر ادبیات اروپاییان داشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.