عدالت، انسان، طبیعت
محمدرضا بهشتی در نشست «نسبت مفهوم و چرایی عدالت»، ایرنا: طبق مطالعات متأخر در زمینه توسعه، نقش انسان در توسعه بالاست. پیشتر گمان میشد عواملی دیگر هم مطرحاند و انسان بیشتر تابع آنهاست؛ اما بهتدریج به جایگاه بالای انسان بیشتر پی بردیم. عدالت از دیرباز در فلسفه عملی موضوع تفکر بوده، حتی در دوره ماقبل فلسفه و اسطوره ملل بحث عدالت مطرح است. پرسشهای آغازین و پیشاسقراطی در یونان باستان پرسشهایی متوجه چیستی امور پیرامونی است؛ پرسش از آغاز و اصل حاکم بر آنها. بعد از آن پرسشها به سمت انسان چرخید. سقراط نخستین کسی بود که فلسفه را درون خانهها برد و از امور انسانی پرسید. این فرایند تا آنجا ادامه یافت که نحوه پرسشها چیستی و متعلق پرسشها بهترینبودن برای انسان شد. در اینجاست که عدالت برای اولینبار بهعنوان موضوع اصلی مطرح میشود. فلسفه عملی طبق تقسیمبندی سنتی به سه حوزه اخلاق، سیاست و تدبیر منزل تقسیم میشود. بیان امروزی تدبیر منزل علم اقتصاد است. در جهان باستان پیوند عمیقی بین این سه حوزه وجود داشت؛ این پیوندها در دوران جدید گسسته میشود، طوری که پرسش امروز این است: آیا بین توسعه و عدالت نسبتی وجود دارد؟ در دوران باستان پایه این مباحث در اخلاق بود. درحالیکه بعدها اندیشمندانی منکر این بازگشت شدند و عرصه اقتصاد و سیاست را مرتبط با ارزشهای اخلاقی ندانستند. علم اقتصاد در دوران جان مینارد کینز (اقتصاددان انگلیسی) علمی با معیار افزایش ثروت و محصول روشهای تجربی شد که لزوما نسبت مشخصی با ارزشهای اخلاقی نداشت. در گذشته اخلاق در عدالت جایگاه خاصی داشت. جایگاه عدالت در عرصه سیاست هم بسیار برجسته است. اساس و قوام مدینه و دولتشهر یونانی عدالت است. همچنان که افلاطون در کتاب جمهور بحث را از چیستی عدالت آغاز میکند. در شاخه سوم یعنی در اقتصاد و تدبیر منزل نیز از دیرباز عدالت مطرح است؛ مثلا در نگاه ارسطو سخن از عدالت توزیعی و عدالت جبرانی است. بحث عدالت از دغدغه حفظ زندگی در عرصه عمل آغاز میشود. در فلسفه عملی گذشته بحث روابط بین انسان و انسان مطرح بود. چه در عرصه اخلاق، چه در تدبیر منزل (اقتصاد) و چه در سیاست؛ اما در بحث توسعه از حدود ۵۰ سال پیش سخن از رابطه دیگری هم پدید آمد؛ رابطه انسان با طبیعت. این بحث وقتی مطرح شد که بحرانهای طبیعی به مرحلهای حاد رسیدند. بهطورکلی در مرحله خروج از بداهت هر چیزی، پرسش از چیستی آن مطرح میشود. تا وقتی چیزی بدیهی است کسی به چیستی آن نمیپردازد. در اینجا هم با بحران طبیعت خود طبیعت موضوع پرسش فلسفی در رابطه میان انسان و طبیعت شد. در اندیشه قدیم تصرف در طبیعت برای رسیدن به سعادت بود، اما در اندیشه جدید رفاه جای سعادت را گرفته است. درحالیکه بین سعادت و رفاه فرق است. در یونان باستان ائودایمونیا به معنای والاترین هدف حیات به معنای روحِ خوبداشتن است که در انگلیسی به شادی (Happiness) ترجمه شد و ترجمه خوبی نبود. در اندیشه رفاه غلبه با هرچهبهتربودن زندگی مادی انسان و تمتع از طبیعت است. ما گمان میکردیم هرچه از منابع طبیعی برداشت کنیم، مشکلی پیش نمیآید. هرچه تولید کنیم با بازگردانی به طبیعت مشکل رفع میشود. این اندیشه تا آنجا ادامه یافت که طبیعت به ما سیلی زد و طبیعتی که برای خدمت به انسان بود، به تهدیدی برای موجودیت او تبدیل شد. در اینجا لزوم رابطه اخلاقی، سیاسی و اقتصادی نه فقط در رابطه بین انسان و انسان، بلکه در رابطه انسان با طبیعت مطرح شد، مفهومی که قبلا مطرح نبود؛ اما خود مفهوم توسعه (Development) مفهومی نسبتا جدید است. ریشه این واژه به معنای بازشدن چیزی است که تاشده و لایهلایه است. ترجمه «Development» به بسط هم این مفهوم را نمیرساند. اهمیت این بحث لفظی این است که به نظر میرسد توسعه چیزی است که ریشه در درون دارد و بسط را از خودش آغاز میکند. چه در توسعه و چه در پیشرفت دو عنصر وجود دارد: زمان و تکامل. هم توسعه و هم پیشرفت در یک دوره زمان خطی اتفاق میافتند. انگاره زمان خطی با ورود اندیشه ادیان ابراهیمی مطرح شد. اینکه زمان آغاز و پایانی دارد و از آغازی به پایانی در سیر است، میراث این سنت دینی است. سؤال اینجاست که اگر در یک فرهنگ نگاه به زمان خطی نباشد، توسعه و پیشرفت را چگونه باید بفهمیم؟ فرهنگ شرقی و غربی یا اسلام و مسیحیت و یهود که هر سه زمان را خطی میبینند، در این زمینه با یکدیگر نزدیکی دارند، اما در توسعه شاهد تحول و دگرگونی هستیم، بهعلاوه در تحول بحث از تکامل هم مطرح میشود. در تکامل نوعی خوشبینی وجود دارد، بههمیندلیل اسم آن را پیشرفت میگذاریم. این مفهوم نوعی بار ارزشی دارد، ازاینرو باید پرسید پیشرفت نسبت به چه چیزی؟ سنجش با کدام نقطه است که میگویم حرکت به سمت پیش یا حرکت به سمت پس؟ در مفهوم توسعه و پیشرفت یک عنصر باور به تکامل و حرکت به سمت مثبت و ترقی وجود دارد. باید معلوم کنیم نقطه سنجش این تعابیر چیست؟ این پرسشها وقتی مهم میشود که ما در جایی بخواهیم داوری و جهتیابی کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.